De spreuken van Bosmans en BZN sieren menige Vlaamse huiskamer. Heel wat mensen putten troost uit hun gevleugelde woorden; sommige critici vinden ze melig en naïef. Phil Bosmans zelf is overtuigd van de nood aan en de zinvolheid van zijn geschriften: “We kunnen kopen wat we willen en toch zijn we niet gelukkig. De welvaart zegt ons niets meer. We zijn alles beu. Mijn teksten zijn actueel, ook in andere landen. Mijn boeken hebben zelfs in Noorwegen succes. De jongeren uit het hoge noorden grijpen er massaal naar. De universiteit van Oslo heeft onderzocht hoe dat komt. Mijn levensfilosofie blijkt een leegte op te vullen bij de Noorse calvinisten. Als een calvinist van iets geniet, moet hij er later voor boeten. Ik vind dat je altijd van het leven moet genieten.”

ECONOMIE

Is geld de wortel van alle kwaad?

“De wortel van het kwaad zit in de mens. De mens kan verleid worden door geld en hij kan het verkeerd gebruiken. Het is verbazingwekkend te moeten vaststellen dat mensen die veel geld hebben, nooit tevreden zijn. Ze willen steeds meer. Wie verslaafd is aan geld, is een gehandicapte.

Onze samenleving wordt gedirigeerd door geld en macht. Nogal wat politici willen de voornaamste en de machtigste zijn. Tegelijkertijd gaan ze er prat op dat ze handelen in naam van de bevolking. Ze maken zichzelf iets wijs. Ook in grote bedrijven draait het dikwijls alleen maar om geld. Arbeiders en bedienden worden vaak opgejaagd en uitgebuit. Volwassenen en kinderen in ontwikkelingslanden dienen enkel om geëxploiteerd te worden. Bedrijfsleiders willen op hun kap snel en veel geld verdienen.

Ooit heb ik de spreuk gelanceerd: ‘Als je alleen maar geld hebt, ben je geen cent waard.’ Het centrum van de wereld is niet langer Rome of Jeruzalem, maar Wall Street. Degenen die daar met miljarden speculeren, vergeten dat ze eigenlijk aan het spelen zijn met levens van mensen.

Ik heb geen aandelen en ik wil er ook geen. Enkele jaren geleden was de koers van de dollar gezakt tot zeven eurocent. Als ik toen dollars gekocht had, was ik nu een rijk man geweest. Maar wat ik de anderen verwijt, mag ik zelf niet doen.”

GELUK

Hebben wij het recht om gelukkig te zijn?

“We hebben de plicht om gelukkig te zijn. In de korte tijdspanne dat we op deze planeet rondlopen, moeten we zelf gelukkig zijn en anderen gelukkig maken. Gelukkige mensen worden nooit gevaarlijke mensen.

Het overgrote deel van de wereldbevolking leeft in armoede. Wekelijks verspelen we met zijn allen acht miljoen euro aan de lotto of de nationale loterij. Als Broederlijk Delen of 11.11.11 erin slagen om jaarlijks twee miljoen euro op te halen, juichen we. De ellende in de derde wereld blijft niet bestaan door een gebrek aan middelen of communicatie, maar omdat de rijken hun rijkdom willen beschermen. Ze houden niet van de armen.

De meeste Belgen hebben het relatief goed en zijn toch niet gelukkig. De overgrote meerderheid heeft alles wat ze wenst en kan kopen wat ze droomt. Desalniettemin hoor ik mensen vaak zeggen: ‘We zijn alles beu.’ Wat missen ze? Waarom zoeken sommigen heil in drugs en verdoving? Er is hen wijsgemaakt dat er een uitwendig middel bestaat om gelukkig te zijn. Dat is één van de grootste leugens van de voorbije twintigste eeuw.

Je vindt geen geluk als je een lotje koopt uit de loterij. Geluk is een schaduw die je volgt op de momenten dat je er niet aan denkt. Hoe vaak hoor je mensen niet zeggen: ‘Toen waren we toch gelukkig.’ Ze situeren het geluk ergens in het verleden. Maar op het moment zelf beseften ze het niet. Dat besef komt pas wanneer ze in de miserie zitten.

Geluk is een echo die antwoordt op de gave van jezelf. Hoe meer een mens zich inzet voor een ander, hoe gelukkiger hij wordt. Ik geloof in God die liefde is. Alleen door liefde, verdraagzaamheid en vriendschap kan geluk geboren worden.”

HEDONISME

Is genot altijd goed?

“Genot is goed zolang je geen schade berokkent aan anderen of aan jezelf. Iedereen mag profiteren van het leven. Wie dat op de rug van anderen doet, is verkeerd bezig.

Ik hoop dat jongeren zich ooit zullen realiseren dat het gebruik van drugs noodlottig is. Tegenwoordig hebben ze niets anders. Ze vluchten erin weg. Jonge mensen worden in een kindonvriendelijke wereld gegooid en moeten hun plan trekken. Ze komen terecht in een maatschappij die de hunne niet is. Te weinig mensen bekommeren zich om hen, of verstaan de kunst om hen aan te spreken en hen een toekomst te geven. Je zou verwachten dat ouders die taak op zich nemen, maar vaak moeten zij zelf opgevoed worden. Veel ouders zijn niet meer in staat om hun eigen kinderen leiding te geven. We zitten met een geestelijke leegte. Belangrijke waarden zijn niet met geld te koop. Ouders besteden te veel aandacht aan het materiële en te weinig aan het spirituele. Een mens sterft als hij geestelijk dood gaat. Zo zijn er velen.”

LEVEN

Is het juist om de genen van een ongeboren kind te manipuleren?

“De natuur moet gerespecteerd worden. God heeft ons het verstand gegeven om de natuur te onderzoeken en in dienst te stellen van de mens. Op veel plaatsen hebben we de natuur vernietigd. Op termijn keert zich dat tegen ons.

Wie genetisch ‘verbeterd’ wordt, is niet langer dezelfde mens. Laten we respect hebben voor de mens zoals hij geschapen is en op deze wereld terechtgekomen is. Ik vind het goed dat wetenschappers met de hulp van de genetica ziektes trachten uit te schakelen. Maar genenonderzoek kan ook misbruikt worden. Met een mes kun je ofwel brood snijden, ofwel iemand in het hart steken. Veel dingen hebben een positieve en een negatieve kant.”

OUDERDOM

Moeten we ouderen respecteren?

“Ik vind het jammer dat nogal wat ondernemingen ouderen afdanken en bij het oud ijzer zetten. Die oudere werknemers bezitten een schat aan ervaring en kunnen bedrijven heel wat levenservaring bijbrengen. In ontwikkelingslanden worden ouderen respectvol behandeld. Wie oud wordt, gaat inwonen bij zijn kinderen. Bij ons is de familieverbondenheid verloren gegaan. Wij zonderen onze oudjes af in rusthuizen. Nee, een mens moet oud kunnen worden in zijn eigen omgeving. Als je een volgroeide boom verplant, sterft hij.

Onze maatschappij is volop in evolutie. Wij vergrijzen en de vluchtelingen zorgen voor vers bloed. Voor de meeste mensen zijn ze niet welkom, voor een minderheid wel. Een samenleving die massaal vergrijst, is gedoemd te verdwijnen. Medici proberen ons zo lang mogelijk in leven te houden. Dat is goed, want elk mensenleven is de moeite waard. Maar het kost ons wel handenvol geld. Als we geen nieuwe mensen toelaten, eindigen we met een gemeenschap van grijsaards. Dat zou rampzalig zijn.”

RELIGIE

Hoe weten we of er een God bestaat?

“Ik kan God niet bewijzen en ik wil het ook niet. Ik weiger om God tot een object van mijn verstand te maken. God bewijst zichzelf. God is liefde en liefde kan mensen voorthelpen in hun leven. Wie kan bidden, weet na enkele jaren dat hij bestaat. Je krijgt antwoorden, maar je moet ze leren verstaan.

God is onzichtbaar, hij komt niet in je arm knijpen en je kunt hem niet op de koffie vragen. Af en toe grijpt hij in. Waarom hij dan niets doet aan de ellende in de wereld? Die vraag komt telkens weer terug. Toen in Columbia door een vulkaanuitbarsting een hele stad vernietigd werd, schreef een ongelovige vriend me: ‘Jouw God is een moordenaar.’ God laat het lijden toe opdat we wakker zouden worden en ervaren dat het leven kort en broos is. Dat klinkt misschien cynisch, maar hoe moet God het ons anders duidelijk maken? Hij had ons aan de lopende band kunnen laten genieten van alles en nog wat. Maar dat doet hij niet: hij maakt er ons attent op dat er nog een leven na dit leven is.

De katholieke kerk heeft in het verleden misschien teveel de nadruk gelegd op het leven na de dood in plaats van op het leven ervoor. Ze heeft mensen schrik aangejaagd met hemel en hel. Nu is dat gelukkig veranderd. Mensen van de kerk zijn ook maar mensen, ze maken fouten en zien sommige dingen verkeerd. Wie voor het eerst het evangelie openslaat en erin begint te lezen, voelt zich waarschijnlijk niet direct aangesproken. Maar als je dat boek in je leven integreert en er regelmatig in leest, ontdek je er de kracht van. Als het evangelie niet bestond, zou men het moeten uitvinden. Het bevat de sleutel om op deze aarde gelukkig te zijn.

Jezus is de zoon van God. Hij heeft ongelooflijke dingen gedaan en de wereld in een nieuwe richting gestuurd. De mensen die dicht bij hem stonden hebben allemaal hun leven voor hem gegeven. Dat doe je niet zomaar. God heeft zich in Jezus kenbaar gemaakt. De liefde heeft een lichaam, handen, voeten en een warm mensenhart gekregen. Christus is het voorbeeld voor alle christenen.

Ik weet niet of de duivel bestaat, ik heb er geen bewijzen voor. Toch ben ik ervan overtuigd dat er een kwade geest actief is die alles verduistert. Van Hitler kan je moeilijk zeggen dat hij bezield was door de goede geest. Wie andere mensen uitbuit, is in de greep van het kwade.

We leven in een rationele tijd en willen alles met ons verstand begrijpen. Maar een mens is meer dan verstand alleen. Ook al kunnen we sommige dingen niet verklaren, toch weten we dat ze er zijn.”

WAARHEID

Moet je altijd de waarheid vertellen?

“Niemand kent de waarheid. Iedereen heeft zijn waarheid. Discussies en ruzies ontstaan omdat mensen anders denken, anders voelen. Op een bepaald moment in je leven aanvaard je de waarden of waarheden die je het beste liggen en waarin je wil geloven. Het evangelie is waarheid. Dat God liefde is en dat God wil dat een mens gelukkig is, zijn waarheden die voor mij buiten kijf staan. Ongelovigen geloven vandaag dit en morgen weer dat.

Er ontstaan dikwijls discussies omdat we wat de andere zegt, verkeerd interpreteren. Een man denkt, voelt en praat anders dan een vrouw. Wie wil trouwen, kan beter eerst een cursus volgen om de psychologie van zijn of haar partner te leren doorgronden. Uitspraken van gehuwden klinken vaak harder dan ze bedoeld zijn. Mensen spreken meer met hun hart dan met hun verstand.

Ik ben het eens met het gezegde: ‘Ieder zijn waarheid’. Ik heb jarenlang met zigeuners gewerkt. Ik probeerde journalisten van het zigeunerkamp weg te houden omdat ik wist dat ze foute verhalen gingen schrijven. De zigeuners vertelden de reporters verzonnen geschiedenissen over hun eigen leven. Ooit vroeg ik hen: ‘Wat hebben jullie nu weer verteld? Van dat artikel in de krant dat ik gelezen heb, klopt toch geen jota?’ Zonder verpinken, antwoordden ze me: ‘Je hebt gelijk, maar wie geen zigeuner is, heeft geen recht op de waarheid.’”

(c) Jan Stevens – Uit: Het filosofisch woordenboek, uitgeverij P, 2002

Dinsdag 30 april 1940. Luitenant Meyer en luitenant Pohl, respectievelijk piloot en verkenner bij de Duitse Luftwaffe, zijn een paar dagen eerder krijgsgevangen genomen door de geallieerden. In hun cel halen ze samen herinneringen aan hun recente oorlogsbelevenissen op. Ze weten niet dat een verdieping hoger Britse inlichtingenofficieren hun gesprek op band zetten. “Op de tweede dag van de inval in Polen moest ik een station in Poznan bombarderen”, zegt Pohl. “Acht van de zestien bommen vielen op huizen in de stad. Daar beleefde ik niet veel vreugde aan. Maar de derde dag kon het me niets meer schelen en de vierde dag genoot ik ervan. Vlak voor het ontbijt amuseerden we ons door vanuit de lucht met machinegeweervuur op soldaten te jagen en ze in het veld met een paar kogels in hun kruis te laten liggen.” “Alleen maar soldaten?” vraagt Meyer. “Ook burgers”, antwoordt Pohl. “We vielen ook vluchtelingencolonnes aan. Het leidende vliegtuig stortte zich op de mensen op straat, de twee andere vliegtuigen uit de ketting namen de grachten voor hun rekening. We schoten met onze machinegeweren op alles wat bewoog. Ik zag de paarden rondvliegen. Van die paarden heb ik tot de laatste dag spijt gehad. Van de mensen helemaal niet.”

De Britten en Amerikanen luisterden tijdens WO II duizenden gesprekken zoals die tussen de Duitse officieren Meyer en Pohl af. Na de oorlog werden de verslagen van die afluistersessies opgeborgen in archieven, waar ze in de vergetelheid raakten. Tot historicus Sönke Neitzel en sociaalpsycholoog Harald Welzer ze van onder het stof haalden. “Sönke kwam de afluisterverslagen toevallig op het spoor, nadat hij Black May van de Amerikaanse historicus Michael Gannon gelezen had, over de zeeslag in mei 1943 tussen de geallieerde marine en Duitse onderzeeërs”, zegt Harald Welzer. “Gannon schreef over Duitse matrozen die in gevangenschap afgeluisterd werden en die passage prikkelde Sönkes nieuwsgierigheid.”

In de herfst van 2001 vond Sönke Neitzel in The National Archives in Londen 100.000 nog nooit geraadpleegde bladzijden afluisterverslagen van krijgsgevangen genomen Wehrmachtsoldaten. Twee jaar later ontdekte hij een bijna even omvangrijke stapel verslagen in het Amerikaanse nationale archief. Op dat moment riep hij de hulp van Harald Welzer in voor de interpretatie. Welzer geldt in Duitsland als autoriteit in onderzoek naar hoe doodgewone mensen kunnen evolueren tot massamoordenaars. “De afluisterverslagen zijn uniek omdat ze ons voor het eerst rechtstreeks en ongecensureerd inkijk geven in de denkwereld van moderne soldaten”, stelt Welzer. “De krijgsgevangenen leven in de overtuiging dat niemand aan het luistervinken is en kletsen over hun oorlogservaringen van een paar dagen geleden, alsof ze gezellig samen in een café of de sauna zitten.”

Verkrachten om lol te trappen

Volgens Harald Welzer zouden de Wehrmachtsoldaten net zo goed hedendaagse Britse, Amerikaanse of Belgische soldaten in Afghanistan kunnen zijn. “Ze zitten in hetzelfde schuitje en hun moraal en mentaliteit is dezelfde. Natuurlijk had de oorlog van het Derde Rijk zijn eigen kenmerken en motieven, denk maar aan het racisme, de verheerlijking van het ‘superieure’ Herrenrasse of de vernietiging van de Joden. De oorlog die de Wehrmacht voerde is niet die van de Britten of de Amerikanen in Afghanistan. Maar het dagelijkse werk is voor de soldaten wel zeer gelijklopend, net als de soms gruwelijke daden die ze moeten stellen om succesvol te zijn en te overleven, en de uitleg die ze geven om die daden te vergoelijken.”

Door Duitse krijgsgevangenen af te luisteren, hoopten de geallieerden in het begin van de oorlog aan relevante strategische informatie te geraken. “Later wilden ze door het afluisteren ook meer te weten te komen over de psychologie van de Duitse soldaten. Het is een eenvoudig, briljant idee: wanneer een Duitse piloot wordt neergehaald en in een kamp geplaatst met collega’s die er al een poosje zitten, is het aannemelijk dat hij hen over nieuwe technologische ontwikkelingen zal vertellen of recente informatie over het Duitse leger zal geven.”

In bijna alle gesprekken spreken de soldaten op nonchalante toon over de gruwelen die ze zelf hebben aangericht. Harald Welzer: “Maanden- en zelfs jarenlang was vechten en doden hun voornaamste ervaring. In de soldatenwereld is geweld, moord en doodslag part of the job; ze zitten in een referentiekader dat hun gedrag mogelijk maakt, ondersteunt en zelfs nog versterkt. Want geweld brengt altijd een dynamiek van nog meer geweld op gang.”

Geweld wordt hun normale staat van zijn? Welzer: “Niet helemaal, want er zijn ook periodes waarin niet gevochten wordt. Oorlog bestaat niet alleen uit extreme gewelddadige activiteiten, maar ook uit verveling, dwalen door vreemde steden en naar de hoeren gaan. Ze vergelijken de hoertjes van Bordeaux met die van Parijs, hebben het over de gangbare prijzen en over hun persoonlijke ervaringen met de meisjes van plezier.”

Ze hebben het ook bijna achteloos over het verkrachten van vrouwen. “Verkrachting is voor hen geen oorlogswapen, maar een heel courante praktijk. Ze hebben er geen morele bezwaren tegen en zien het als een manier om lol te trappen, als een mogelijkheid om dingen te doen die ze als gewoon burgermannetje nooit zouden durven of mogen.”

Over hun gevoelens spreken de soldaten niet met elkaar. “Emoties zijn taboe. Ze hebben het niet over walging, angst, paniek, over willen wegvluchten. Ze praten over hard en slim zijn. Ze beschrijven hun acties, maar niet wat die met hun gevoelswereld aanrichten. Een paar soldaten vertellen over de eerste mensen die ze gedood hebben, maar nooit over hoe dat aanvoelde.”

Goeden en slechten

Uit de afluisterverslagen blijkt volgens Harald Welzer dat de overgrote meerderheid van de Wehrmachtsoldaten a-politiek is. “Minder dan 10% zijn overtuigde nazi’s; bijna 10% is zelfs uitgesproken antinazi. Een ding hebben ze gemeen: ze hebben allemaal medemensen om het leven gebracht. In oorlogsomstandigheden wordt door het voetvolk niet om ideologische redenen gedood. De Duitse soldaten maakten deel uit van een specifiek leger met een specifieke traditie. Natuurlijk stamden ze uit een antisemitische samenleving, maar dat maakte op het slagveld weinig verschil. Ik heb ook onderzoek gevoerd naar de Einsatzgruppen, de échte koudbloedige killers, en ook bij hen kwam ik tot een gelijkaardige conclusie: zij schoten Joden niet dood omwille van antisemitische motieven, maar omdat het hun ‘taak’ was tegenstanders uit de weg te ruimen en omdat dat voor hen beslist was door leden die hoger in de hiërarchie van de groep stonden. De afluisterverslagen maken duidelijk dat zo goed als alle Duitse soldaten het lastig hadden met de uitroeiing van de Joden, zeker als het om vrouwen of kinderen ging. Een van de soldaten zegt: ‘Zo’n dingen doe je niet, zelfs als het Joden zijn.’ Ze staan kritisch tegenover de manier waarop ze de Joden moeten aanpakken, maar ze staan helemaal niet kritisch tegenover de manier waarop ze tegen leden van het verzet moeten optreden. Dan wordt het doden van vrouwen en kinderen plots geen probleem meer en wordt het gerechtvaardigd omdat het om een ‘militaire actie’ gaat. Er is trouwens niet zoveel verschil tussen de manier waarop de Wehrmacht en onze huidige legers hiërarchisch ingericht zijn. In het normale burgerleven maken we allemaal deel uit van meerdere groepen: van de familie, van de collega’s op het werk of van de sportclub. Als gewone burger spelen we verschillende rollen van geliefde, vader, moeder, collega of vriend. In het leger is dat pluralisme weg. Zeker in een oorlogssituatie heb je als soldaat alleen nog die ene groep mensen van dezelfde leeftijd die in een identieke oorlogsretoriek zijn ondergedompeld. De soldaten denken en leven volgens het strikte onderscheid van ‘goeden en slechten’. Wie goed is, blijft gespaard, maar wie slecht is, verdient de kogel. Ook als het een weerloos kind is.”

Sönke Neitzel & Harald Welzer, Soldaten. Over vechten, doden en sterven, Ambo, 592 blz., 29,95 euro

© Jan Stevens

Toen Peter Grossman, managing director van FG Hemisphere, op 3 november jongstleden het vonnis van rechter John McNeill van het Hof van Beroep van het Kanaaleiland Jersey onder ogen kreeg, maakte hij een vreugdedansje in zijn riante kantoor in Suite 2238 op 60 East 42^nd Street, New York. Na jaren van geduldig wachten en procederen, leek het alsof hij in de laatste rechte lijn zat in het binnenhalen van zijn slag: rechter McNeill veroordeelde de Congolese mijnbouwonderneming Groupement de Terrils de Lubumbashi (GTL), met maatschappelijke zetel in Jersey, tot het rechtstreeks doorstorten van ‘alle toekomstige betalingen aan haar dochterbedrijf Gécamines’ naar de rekening van FG Hemisphere Associates LLC. En dat tot de openstaande schuld van meer dan 100 miljoen dollar van de Congolese staat aan FG Hemisphere ingelost is. Elke dag dat Congo met het terugbetalen van de schuld wacht, tikt de openstaande rekening bij FG Hemisphere met 27.500 dollar aan. In gedachten bracht Grossman die derde november een heildronk uit op zijn in 2009 aan kanker overleden brother in arms en zakenpartner Keith Fogerty.

Peter Grossman en Keith Fogerty leerden elkaar kennen tijdens hun rechtenstudies aan de Cornell University in Ithaca, New York. Ze werden boezemvrienden en startten in 1987 allebei als consultant bij Lehman Brothers. In 1990 stapten ze samen over naar de zakenbank Morgan Stanley, waar ze de afdeling ‘Fixed Income’ runden en het wereldwijde risicobeheer van investeringen in groeilanden onder hun hoede hadden. Vrij snel kwam het duo erachter dat er geld te verdienen viel met het kopen en verkopen van schulden van landen als Argentinië, Jamaica en de Filippijnen. Drie jaar later zeiden Fogerty en Grossman Morgan Stanley vaarwel en richtten ze hun eigen consultancyfirma Centaur International Corporation op, die ze in 2000 omdoopten tot FG Management Company, alias FG Hemisphere Associates LLC. Managing directors Fogerty en Grossman bouwden hun ‘financiële dienstverlenende bedrijf’ uit tot een aasgierfonds. Aasgierfonsen kopen op de ‘secundaire markt’ aan een zacht prijsje schuldvorderingen van met schuld beladen landen uit de derde wereld op. Hun voorkeur gaat uit naar landen die in oorlogen verwikkeld zijn of door hongersnood geteisterd worden. Waarna ze jarenlang geduldig als een volleerde aasgier wachten tot hun prooi een klein beetje gestabiliseerd is en de schuld door inflatie en intresten aangegroeid is tot een gigantische berg. Vervolgens dienen ze op verschillende plaatsen in de wereld monsterclaims in tegen buitenlandse vestigingen van ondernemingen die eigendom zijn van het land in kwestie, en procederen ze tot het bitterzoete einde.

Goldfinger

In het voorjaar van 2000 besloot Nedzad Brankovic, de toenmalige directeur-generaal van het Bosnische staatsenergiebedrijf Energoinvest en van 2006 tot 2009 premier van Bosnië, dat het dringend tijd was om een openstaande lening van de Congolese staat ter waarde van 29,3 miljoen dollar door te verkopen aan een derde partij. In 1980 was president Mobutu Sese Seko de lening aangegaan voor de bouw van een elektriciteitsnetwerk en een waterkrachtcentrale in de buurt van zijn thuisstad Gbadolite. Na Mobutu’s dood in 1997 raakte Congo verwikkeld in interne oorlogen en bleef de schuld aan Energoinvest onbetaald. Brankovic startte besprekingen met de Amerikaanse aasgierkapitalist Michael Sheehan, directeur van Debt Advisory International (DAI). Sheehan draagt zijn bijnaam ‘Goldfinger’ – naar de gelijknamige schurk uit de James Bond-film – als een ereteken. Hij voerde de onderhandelingen in opdracht van FG Hemisphere. In 2001 werd de deal afgerond: Hemisphere betaalde officieel 3,3 miljoen dollar voor de schuld van 29,3 miljoen. 2,7 miljoen was voor Energoinvest, de rest verdween als commissieloon in de diepe zakken van Sheehan. Hoeveel er aan de vingers van Brankovic bleef plakken, is onbekend. In 2008 diende de Bosnische financiële politie bij de openbare aanklager in Sarajevo een rapport in waarin ze Brankovic, op dat moment eerste-minister, ervan beschuldigde de Energoinvestlening verkocht te hebben zonder toestemming van zijn raad van bestuur. Een jaar later werd Brankovic tot ontslag gedwongen nadat bekend raakte dat hij met overheidsgeld een appartement voor zichzelf had gekocht.

Peter Grossman en Keith Fogerty lieten hun nieuwe aanwinst eerst een paar jaar aandikken, om in 2004 in actie te schieten. De oorspronkelijke schuld van de Congolese regering was ondertussen aangegroeid tot bijna 100 miljoen dollar. Via rechtbanken over de hele wereld probeerden advocaten in opdracht van FG Hemisphere het integrale schuldbedrag te incasseren. Ze focusten zich daarbij op het in beslag laten nemen van gebouwen en het laten bevriezen van geld van bedrijven die in handen waren van de Congolese staat. Zo procedeerden ze in Australië en Zuid-Afrika en trachtten ze via een Amerikaans gerechtshof beslag te laten leggen op de Congolese ambassade in Washington. Toen dat mislukte, startten ze processen in Hong Kong en Jersey. In Hong Kong probeerden ze beslag te laten leggen op 350 miljoen dollar van de China Railway Group die een joint venture afgesloten had met het Congolese staatsbedrijf Gécamines. In eerste en tweede aanleg kreeg FG Hemisphere gelijk. Die uitspraken zorgden voor onrust tot in de allerhoogste Chinese politieke regionen, want de uitstekende economische relatie met de Congolese president Kabila dreigde erdoor verzuurd te raken. De Chinese minister van Buitenlandse zaken schreef een paar vlammende brieven naar de rechters in Hong Kong. “Congo is een soeverein land waarvan de immuniteit niet op het spel gezet kan worden.” Op 8 juni van dit jaar zette het Hong Court of Final Appeal de puntjes op de i: omwille van haar absolute immuniteit kon de staat Congo door FG Hemisphere niet vervolgd worden.

Anti-aasgierwet

De Chinese tegenslag bracht Peter Grossman niet van zijn stuk, want hij had nog een ander juridisch ijzer in het vuur liggen: het Kanaaleiland Jersey, waar hij begin november zijn gelijk haalde. Maar als het van Tim Jones, beleidsverantwoordelijke bij de Britse NGO Jubilee Debt Campaign, afhangt, zal Grossman ook daar in het stof bijten. Jubilee Debt Campaign startte een paar jaar geleden een succesvolle campagne om de Britse regering ervan te overtuigen een anti-aasgierwet te laten stemmen. “Als een van haar laatste beleidsdaden heeft de Labourregering vorig jaar als eerste land ter wereld de Debt Relief Act ingevoerd”, zegt Jones. “De anti-aasgierwet bepaalt dat aasgierfondsen in het Verenigd Koninkrijk alleen maar kunnen procederen als ze zich inschrijven in het Heavily Indebted Poor Countries (HIPC) programma van het IMF en de Wereldbank. HIPC verschaft de allerarmste landen schuldverlichting en garandeert lage intrestvoeten in ruil voor strikte controle en begeleiding. Aasgierfondsen focussen zich bij voorkeur op de landen die op de HIPC-lijst staan. Minstens 54 van dat soort van ‘financiële dienstverleners’ hebben de voorbije jaren rechtszaken aangespannen tegen 12 van de allerarmste landen. Al hun claims samen zijn goed voor 1,8 miljard dollar. Het IMF en de Wereldbank vermoeden dat aasgierfondsen op dit moment geduldig wachten om binnenkort voor nog eens hetzelfde bedrag te gaan procederen. Er wordt gefluisterd dat ze nu ook volop bezig zijn met het goedkoop opkopen van Griekse schuld. Als de schuldencrisis in Europa nog erger wordt en schuld op de secundaire markt nog goedkoper, is het niet denkbeeldig dat ook Italië, Spanje, Portugal en misschien later ook België in het vizier komen. Schuldeisers die bij het Britse gerecht aankloppen, moeten dankzij de Debt Relief Act minstens 82% van hun schuldvordering laten vallen. FG Hemisphere zou dus recht hebben op 18 miljoen dollar. Wat gezien hun ‘investering’ van 3,3 miljoen een niet onaardig bedrag is. Maar Grossman wil het onderste uit de kan en omzeilt de Britse wetgeving door in Jersey te procederen.”

Is Jersey dan geen deel van het Verenigd Koninkrijk? Tim Jones: “Net als de eilanden Guernsey en Man is Jersey Brits Kroonbezit. Ze hebben een andere politieke en juridische structuur dan het Verenigd Koninkrijk. Jersey moet in tijden van nood beschermd worden door de Britse regering, maar verder is het onafhankelijk en gelden onze wetten er niet. De enige Britse instantie die het arrest van het Hof van Beroep van Jersey kan verbreken is de Privy Council, de Raad van State. Die zou tussen april en juni 2012 uitspraak doen.”

FG Hemisphere stelt dat het bedrijf met zijn claim tegen een Congolees bedrijf in Jersey volgens de wet handelt. Jones: “Het is niet omdat iets legaal is, dat het ook moreel en economisch juist is. Aasgierfondsen creëren alleen maar meer instabiliteit en vergroten de armoede van de allerarmsten. Jubilee Debt Campaign roept de regering van Jersey op om de Britse Debt Relief Act te ‘adopteren’. Naar aanleiding van de commotie die rond FG Hemisphere ontstaan is, heeft de regering alvast laten weten dat ze zich tot 8 december wil informeren en dat ze in januari 2012 bekend zal maken of ze onze anti-aasgierwet zal overnemen. We hopen dat het parlement van Jersey daarna snel tot stemming zal overgaan, zodat FG Hemisphere alsnog buitenspel gezet wordt.”

 ‘Aasgier’ Peter Grossman wast zijn handen in onschuld

“Als we 18 miljoen accepteren, scheuren we er onze broek aan”

Tot hiertoe weigerde ‘aasgier’ Peter Grossman elk interview. Voor Knack geeft hij voor het eerst zijn versie van het verhaal. “We zagen deze lening als een mogelijkheid om in Congo iets op te bouwen.”

Peter Grossman is er naar eigen zeggen het hart van in dat zijn bedrijf in de media voorgesteld wordt als een volbloed aasgierfonds. “Het klopt dat we op het Kanaaleiland Jersey in een rechtszaak verwikkeld zijn en dat we het totale bedrag op de Congolese staat willen verhalen”, zegt hij. “Maar dat doen we alleen omdat we de voorbije tien jaar ontzettend veel pogingen ondernomen hebben om onze claim op een vriendelijke manier op te lossen. We hebben zes keer officieel onderhandeld met de Congolese regering en zijn vier keer tot een schriftelijk akkoord gekomen, waarvan het laatste dateert van vorig jaar. Maar telkens weer hielden de Congolezen zich niet aan hun woord.”

U kan toch niet ontkennen dat u de lening voor een prikje gekocht hebt.

Peter Grossman: Het Bosnische Energoinvest heeft in Congo voor tientallen miljoenen dollars zware elektriciteitswerken uitgevoerd en ze hebben de Congolezen toen ook het geld voor die werken geleend. Toen de Congolezen niets terugbetaalden, is de lening in 1986 heronderhandeld, waarna er nog steeds niets afgelost werd. Dus volgde er een nieuwe heronderhandeling in 1991. De media presenteren het nu alsof Congo vanaf ‘91 al volop in de shit zat en daardoor zijn lening niet kon terug betalen, maar de realiteit is dat de oorlogen in Congo pas startten in 1996. Het was Bosnië dat begin jaren negentig in een oorlog verwikkeld was. Energoinvest zat toen zwaar in de problemen: het hoofdkwartier in Sarajevo werd gebombardeerd, net als hun fabrieken. Wij zijn in 2001 met de leiding van Energoinvest in contact gekomen omdat een Amerikaans bedrijf hen van het faillissement wou redden. Dat bedrijf vroeg ons of wij geïnteresseerd waren in het overkopen van de lening aan Congo. Ik had op dat moment nog nooit van Energoinvest gehoord.

Dat Amerikaanse bedrijf was DAI van Michael Sheehan, de man die fier is op zijn bijnaam ‘Goldfinger’?

Grossman: Sheehans bijnaam dateert van vier jaar na de deal die wij met hem gesloten hebben. Natuurlijk kenden we Mike; net als hij waren wij al van in de jaren tachtig actief in ‘groeimarkten’. Ik had nog nooit zaken met hem gedaan, maar hij wist dat ik samen met Keith Fogerty in de consultancybusiness zat. Hij stelde ons de overname voor, zei dat Congo een probleemland was, maar dat het ook over ongelooflijk veel natuurlijke grondstoffen beschikte. Ik weet niet meer precies wat hij ons tien jaar geleden allemaal vertelde, maar ik vermoed dat het erop neerkwam dat hij ons suggereerde om met de Congolezen te onderhandelen om de schuld in te ruilen voor een mijnconcessie. Er is wereldwijd een grote secundaire markt voor schulden die al jaren door verschillende landen niet zijn ingelost. De prijs die wij toen betaalden was op dat moment gangbaar voor niet terugbetaalde Congolese leningen. We sloten dus een faire deal.

U betaalde 3,3 miljoen dollar voor een lening die 29,3 miljoen waard was?

Grossman: Daar kan ik niets over zeggen, want ik ben gebonden aan een geheimhoudingsclausule die ik met Energoinvest heb afgesloten. Dat cijfer is in de media verschenen en het werkelijke bedrag zal daar niet ver af liggen.

Nedzan Brankovic, de man die de lening verkocht en die later premier werd, wordt nu door de Bosnische financiële politie omwille van die deal van machtsmisbruik beschuldigd.

Grossman: Ik heb Brankovic nooit ontmoet. Hij heeft die lening niet aan mij verkocht. We hebben ze ook niet gekocht via DAI. We wilden geen go-between, dus hebben we ze rechtstreeks van Energoinvest gekocht. Ik ken Brankovic niet en hij heeft nooit iets getekend. Ik ben zijn naam een keer tegengekomen: toen het contract getekend werd, stond die naast de handtekening van de afgevaardigde van Energoinvest. Ik weet niet wat de Bosnische regels voor dit soort van deals zijn, maar ik weet wel dat wij alles toen hebben laten uitpluizen door het gerenommeerde advocatenkantoor Shearman & Sterling en dat zij ons er groen licht voor gaven. Wij gingen er van uit dat ceo Brankovic wist waar hij mee bezig was.

Dit was niet de eerste lening die u voor weinig geld kocht.

Grossman: Dat klopt, maar is FG Hemisphere daarom een aasgierfonds? Het lijkt nu alsof we ons specialiseren in het opkopen van niet betaalde leningen van probleemlanden, maar we doen veel meer dan dat: we hebben investeringen in Brazilië en adviseren investeerders in groeilanden. Ik begrijp dat sommigen ons aasgieren noemen, maar in het geval van Congo was het niet ons primaire doel om de hele claim binnen te halen. We kunnen ons rechtmatige geld niet in Congo opeisen, want de Congolese rechters sturen ons zonder twijfel met lege handen terug. Bijna overal ter wereld is de immuniteit van soevereine landen een heilig principe. De enige Congolese geldbedragen die we dus kunnen ‘recupereren’, zijn commerciële sommen: bedragen die het land gebruikt in commerciële transacties. We azen dus niet op geld voor onderwijs, gezondheid of ontwikkeling. Toen we de lening kochten, leefden we in de overtuiging dat Congo met de komst van Kabila snel stabiliteit zou vinden en dat we met hem afspraken zouden kunnen maken over eventueel een mijnconcessie en wat financiering door de Congolezen zelf. We zagen het als een mogelijkheid om er iets op te bouwen. Maar we hebben ondervonden dat er met de Congolezen niet te onderhandelen valt. In ons laatste voorstel vorig jaar wilden we hen 66% korting op de totale claim geven. Ze gingen akkoord en alles werd uitvoerig door juristen uitgevlooid en op papier gezet. Dat onderzoek kostte ons bijna 400.000 dollar aan advocatenhonoraria. Maar op het einde lieten de Congolese onderhandelaars ons stikken.

Waarom willen ze geen deals afronden?

Grossman: Ik heb daar mijn theorieën over die ik liever niet uitspreek. In 2008 kregen we te horen dat de Congolese minister van Financiën eindelijk bereid was om een deal te sluiten en ons daarvoor in Kinshasa wou ontmoeten. Op de officiële uitnodiging stond onderaan: ‘Advocaat voor FG Hemisphere is die en die.’ Ik had nog nooit van de man gehoord. Hij bleek een lokale advocaat te zijn die door de minister voor ons was aangesteld. De advocaat had een redelijke staat van dienst, dus wou ik wel in dat verhaal meestappen. Ik mailde hem dat ik bereid was het gangbare uurloon van 400 dollar te betalen. De man stuurde een mail terug: ‘Dat kan niet. Volgens onze lokale ethische regels moet ik 15% commissie krijgen voor de hele deal.’ Ik heb hem beleefd laten weten dat ik op zoek ging naar een andere advocaat. Ons bezoek aan Kinshasa werd meteen door de minister van Financiën afgeblazen.

Als de regering in Jersey begin volgend jaar de Britse Debt Relief Act invoert, zal u tevreden moeten zijn met hoogstens 18 miljoen dollar.

Grossman: Die kans bestaat. Maar het is helemaal niet zeker dat ze de Britse wet zullen kopiëren. Ik kan en mag niets zeggen over wat wij daarna zullen ondernemen. FG Hemisphere wordt nu afgeschilderd als een onethisch bedrijf. Volgens Jubilee Debt Campaign weigeren wij het arme Congo 82% schuldvermindering te geven en gaan we voor 0% schuldverlichting. Maar we procederen nu voor het totale bedrag omdat Congo geen faire regeling met ons wou treffen.

U kocht de schuld voor 3,3 miljoen en bent niet tevreden met 18 miljoen?

Grossman: Vergeet niet dat de aankoopprijs slechts het begin was van deze beproeving. Van in het begin hebben we geprobeerd een deal te sluiten. We hebben vervolgens juridische arbitrage gevraagd omdat we geen andere keuze hadden: als we daar te lang mee wachtten, konden we de hele claim verliezen. Maar ook die deals hebben de Congolezen laten schieten. Dus moesten we wel naar de rechtbank stappen en voor het hele bedrag gaan. Dit heeft ons al meer dan 20 miljoen dollar gekost en het originele bedrag dat we aan Energoinvest betaald hebben, is nog niet eens gerecupereerd. Als we 18 miljoen accepteren, scheuren we er onze broek aan. FG Hemisphere heeft altijd geweigerd om ‘commissies’ of smeergeld te betalen en dat is misschien wel dé reden waarom we geen akkoord hebben kunnen sluiten met de Congolezen.

 Krijgt België een anti-aasgierwet?

 In april 2007 maakte ook België kennis met het verschijnsel ‘aasgierfonds’, toen de toenmalige minister van Ontwikkelingssamenwerking Armand De Decker (MR) bevestigde dat het aasgierfonds Kensington International beslag had laten leggen op 10,9 miljoen euro Belgisch ontwikkelingsgeld voor Congo-Brazzaville. Kensington International had jaren eerder voor 1,8 miljoen dollar schuld van Congo-Brazzaville opgekocht en vorderde 120 miljoen dollar van het ontwikkelingsland. “Die case was voor voormalig Open Vld senator Paul Wille aanleiding om een wetsvoorstel in te dienen dat het voor aasgierfondsen onmogelijk moest maken om via Belgische rechtbanken beslag te laten leggen op ontwikkelingsgeld”, zegt Pol Vandevoort, beleidsmedewerker Internationale Financiële Instellingen en Schulden bij 11.11.11. “De wet is in 2008 door het parlement goedgekeurd maar is zeer beperkt. Wij hebben niet zoiets als de Debt Relief Act. Het zou goed zijn als de Belgische aasgierwet aangepast zou worden aan het Britse voorbeeld. Nog beter is dat er op Europees vlak een richtlijn in de geest van de Debt Relief Act uitgeschreven wordt.”

Volgens kamerlid Dirk Van der Maelen (sp.a) is de kans niet gering dat de nieuwe regering Di Rupo werk zal maken van een anti-aasgierwet naar Brits model. “In het regeerakkoord is de mogelijkheid geschapen dat er aan de bestaande Belgische wet gesleuteld wordt”, zegt hij. “Er staat letterlijk: ‘Ze (de regering) zal actief de strijd aangaan met de aasgierfondsen op het internationale vlak.’ De discussie moet nog gevoerd worden, maar nu al is het duidelijk dat internationale maatregelen nog meer effect zullen hebben. Alleen zo kan belet worden dat aasgierfondsen een schuldherschikking of –kwijtschelding van een straatarm land teniet doen.”

© Jan Stevens

Veertien miljoen. Dat is volgens Timothy Snyder, professor Oost-Europese geschiedenis aan de universiteit van Yale, een voorzichtige schatting van het totale aantal mensen dat tussen 1932 en 1945 door de sovjets en de nazi’s in Midden-Europa vermoord werd. In zijn indrukwekkende boek Bloedlanden reconstrueert Snyder die politieke massamoord. De bloedlanden omvatten Polen, de Baltische Staten, Oekraïne, Wit-Rusland en het westelijke grensgebied van Rusland. Timothy Snyder: “In die landen woonden de meeste Europese Joden. Hitler en Stalin koesterden er allebei ‘uitbreidingsplannen’ en losten elkaar in het moorden af. Het Rode Leger en de Wehrmacht vochten er, de NKVD, de geheime dienst van de Sovjets, en de Duitse Einsatzgruppen hielden er ‘grote schoonmaak’. Af en toe bundelden ze zelfs hun krachten.”

Jozef Stalin zette in 1932 het moorden in gang toen de collectivisering van de landbouw niet uitdraaide zoals hij gepland had. Er brak hongersnood uit in Oekraïne, de graanschuur van de Sovjet-Unie. Stalin gaf de schuld aan de koelakken, de boeren. Honderdduizenden werden naar kampen in Siberië gedeporteerd of geëxecuteerd; vijf miljoen mensen stierven tijdens “de grootste kunstmatige hongersnood uit de wereldgeschiedenis”. In 1937 schakelde Stalin over op het massaal ‘zuiveren’ van zijn onderdanen. Tijdens de jaren van de Grote Terreur werden zevenhonderdduizend mensen – vooral boeren en Sovjet-Polen – door agenten van de NKVD geëxecuteerd. In 1939 vielen de Sovjets en de Duitsers elk hun deel van Polen binnen, waar ze in naam van twee verschillende ideologieën samen tweehonderdduizend voornamelijk hoogopgeleide Polen vermoordden en een miljoen Poolse burgers deporteerden. Nadat Hitler zijn ‘duivelspact’ met Stalin in juni 1941 opblies en de Sovjet-Unie binnenviel, startten zowel de nazi’s als de Sovjets met het massaal vermoorden van burgers in de bloedlanden in een systeem van ‘agressieve medeplichtigheid.’ Snyder: “In het door de Duitsers bezette Wit-Rusland moedigden de Sovjets de partizanenstrijd aan. Als reactie daarop executeerden de Duitsers meer dan driehonderdduizend burgers.”

Het grotere gruwelplaatje

Bloedlanden is het eerste boek dat de gezamenlijke ‘inventaris’ opmaakt van de slachtoffers die Adolf Hitler en Jozef Stalin samen in Midden-Europa maakten in naam van twee op het eerste gezicht tegengestelde utopieën. “De gebeurtenissen in de bloedlanden zijn waarschijnlijk de meest dramatische in de geschiedenis van het moderne Westen”, zegt Timothy Snyder. “Op een bepaald moment werd ik me ervan bewust dat nooit iemand ze als een geheel beschreven had. Ik vreesde dat niemand dat nog zou doen als ik er mijn schouders niet onderzette. Er zijn al veel boeken gepubliceerd over het lijden van Joden, Oekraïners of Wit-Russen, maar telkens krijg je maar een fragment van het grotere geheel te zien. Historici hebben de neiging om al die verhalen in vakjes te klasseren: ‘Dit behoort tot de Sovjettijd, dat tot het nazisme, dit is Joods, dat Pools.’ Door de geschiedenis in categorieën te stoppen, komt de waarheid nooit helemaal boven drijven.”

Hoe komt het dat die link tussen de verschillende gebeurtenissen in het verleden nooit gemaakt is?

TIMOTHY SNYDER: Blijkbaar staan er voor veel historici teveel praktische bezwaren in de weg. Ik begrijp dat wel, want een van de grote moeilijkheden is dat je als schrijver heel wat talen moet kennen om de geschiedenis van de bloedlanden goed te kunnen doorgronden. Ik heb die landen bezocht en ook de talen geleerd.

Een ander bezwaar is dat geschiedenis vaak geschreven wordt vanuit een nationaal perspectief. Het is veel ‘comfortabeler’ om te schrijven over Poolse, Joods of Oekraïense geschiedenis, dan te vertrekken vanuit de realiteit dat Polen, Joden en Oekraïners op dezelfde plaats leefden.

Tot op de dag van vandaag is er ook een ideologisch bezwaar: veel mensen geloven nog steeds dat de nazi’s en de Sovjets elkaars tegengestelden waren en dat je de slachtoffers van de Holocaust en van de zuiveringen onder Stalin niet op dezelfde bladzijde in één boek mag zetten. De Joden en de Oekraïners hebben misschien op een verschillende manier de gruwel ervaren, maar ze leden er wel allebei op dezelfde plaatsen en in dezelfde tijd onder.

Niet zolang geleden zaten we middenin de Koude Oorlog. Veel Europeanen en bijna alle Amerikanen waren er zich van bewust dat het stalinisme niet deugde, maar niemand kende de details. Mensen met communistische sympathieën betwijfelden dat de Sovjet-Unie duizenden slachtoffers gemaakt had. Het rare is dat na de Koude Oorlog veel mensen plots niet meer geïnteresseerd leken te zijn in de doden onder Stalin. Doordat we nu toegang hebben tot Sovjetarchieven weten we ongeveer exact hoeveel mensen er tijdens de Grote Terreur onder Stalin aan hun einde kwamen: 682.691. Tijdens de Koude Oorlog wisten we dat niet. Nu we het wel weten, is er veel minder interesse. Hitler en de Holocaust zijn uitgegroeid tot een universeel icoon van absolute horror. In Bloedlanden probeer ik dat icoon de juiste plaats in de geschiedenis te geven en ga ik op zoek naar verbindingen met de Stalingruwel. De Holocaust wint nog aan betekenis door alle andere moorddadige gebeurtenissen te beschrijven die er omheen plaatsvonden.

Hongerplan

Hoe belangrijk was de Eerste Wereldoorlog voor de ideologische ontwikkeling van de twee hoofdrolspelers Hitler en Stalin?

SNYDER: Die oorlog maakte radicaal komaf met oude Europese grootmachten die honderden jaren lang overleefd hadden: koningen en keizers werden vervangen door het ‘soevereine volk’. De Eerste Wereldoorlog liet zien dat een drastische ommekeer mogelijk was, inclusief massale deportaties en massamoorden. De oorlog gaf ook een extra duw aan allerlei nieuwe, radicale en vurige visies op de toekomst. In die tijd waren er ongelooflijk veel bizarre, ambitieuze ideologieën. De meeste zijn verdwenen in de nevelen van de tijd; alleen het nationaalsocialisme en het communisme kwamen tot ‘volle wasdom’.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog woedde er al een eerste strijd tussen de Duitsers en de bolsjewieken over de landen die ‘tussenin’ lagen. Die strijd werd in het voordeel van de Duitsers beslecht. Een paar maanden lang leefden ze in de illusie dat de oosterse ‘kolonies’ hen van het nodige voedsel zouden kunnen voorzien. Maar de Duitsers verloren de oorlog en hun fantasie over dat ‘Grote Duitse Rijk’ viel in duigen. De bolsjewieken hadden toen ervaren hoe het aanvoelde om Oekraïne aan de Duitsers te moeten afstaan. Oekraïne was belangrijk voor hen omdat het hun graanschuur was: het land leverde hen het broodnodige voedsel.

Graan was toen een van de belangrijkste grondstoffen?

SNYDER: We kunnen ons nu nauwelijks voorstellen hoe belangrijk voedsel toen was. Als wij iets willen eten, stappen we naar een winkel of restaurant om de hoek. In ruil voor relatief weinig geld krijgen we overdadig veel voedsel op ons bord. Eten is voor ons even vanzelfsprekend als ademen. Aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw kon Duitsland zijn inwoners niet voldoende voeden. Voor de Sovjets was graan een waardevol exportproduct en een van de weinige dingen die ze produceerden waar anderen in geïnteresseerd waren. Graan was als grondstof toen even belangrijk als olie nu. Zowel Hitler als Stalin wilden de controle over Oekraïne, waar voldoende graan voorhanden was.

Na de revolutie wilden de Sovjets Karl Marx’ klassenstrijd doen losbranden, want die was er niet spontaan gekomen. De hongersnood in 1933 in Oekraïne was een gevolg van Stalins eerste Vijfjarenplan dat uitgevoerd werd tussen 1928 en 1932. De prille communistische staat had volgens hem maar behoefte aan één ding: zware industrie en gecollectiviseerde landbouw. Om dat doel te verwezenlijken, was een flinke dosis repressie noodzakelijk. De Oekraïense boeren moesten ertoe gedwongen worden hun land af te geven. Ze werden afgeschilderd als ‘koelakken’, als een klasse van rijke uitzuigers en vijanden van de revolutie. Er werd een hele propagandamachine in gang gezet: de boeren werden ontmenselijkt en als beesten voorgesteld. In de eerste vier maanden van 1930 werden meer dan honderdduizend koelakken gedwongen te verhuizen vanuit Oekraïne naar Rusland, de Oeral, Siberië of Kazakstan. Dertigduizend anderen werden geëxecuteerd. Toen Stalin de hele collectivisatie in gang zette, wist hij niet hoe dramatisch de gevolgen zouden zijn. Door de deportatie werden de traditionele Oekraïense dorpen onthoofd van hun traditionele leiders. Heel wat boeren sloegen zelf op de vlucht. De landbouwgrond werd ondergebracht bij kolchozen. De planeconomie draaide vierkant en de collectivisering draaide uit op een fiasco. Toen de hongersnood in 1933 uitbrak, schoof Stalin de schuld in de schoenen van de Oekraïense boeren en strafte hen. Hij liet de Oekraïners verhongeren, verkocht het graan aan het buitenland en industrialiseerde met dat geld de steden.

Ook Hitler gebruikte uithongering als een wapen voor massamoord?

SNYDER: Hitler wou de Sovjet-Unie en Polen ‘demoderniseren’: de oostelijke grensstreek van het Duitse Rijk moest ontvolkt worden en alle industrie moest vernietigd worden en plaatsmaken voor landbouwgrond. Een deel van de Sovjet-Unie en Polen zou het agrarische wingewest worden voor het superieure Duitse ras. De nazibonzen hadden daarvoor een stappenplan ontwikkeld: na een blitzkrieg in de zomer van 1941 zouden de Duitsers heer en meester worden in Wit-Rusland, Polen, Oekraïne, het westen van Rusland en de Kaukasus. Daarna zou al het voedsel weggesluisd worden naar Duitsland en in de daaropvolgende winter moesten alle dertig miljoen inwoners van die gebieden volgens het ‘Hongerplan’ doodgehongerd worden. Als volgende stap zouden in de Endlösung alle Joden onder Duitse heerschappij eens en voorgoed uitgeroeid worden. Het sluitstuk vormde het Generalplan Ost, waarin de oostelijke gebieden gekoloniseerd zouden worden door de Duitsers om Lebensraum te geven aan het Arische superras. De blitzkrieg mislukte waardoor Hitler en zijn kompanen hun plannen moesten aanpassen aan de realiteit: het doodhongeren werd alleen toegepast in de gebieden die onder Duits gezag vielen. Een miljoen mensen werd zo in Leningrad bewust uitgehongerd. Drie miljoen Sovjetburgers stierven aan ontbering in kampen. Het Generalplan Ost werd in een verwaterde versie in het bezette Polen doorgevoerd: Poolse burgers werden gedeporteerd om plaats te maken voor raszuivere Duitsers. Alleen de Endlösung werd vrij grondig voltrokken.

Volgens u stierven de meeste Joden niet in kampen?

SNYDER: Het is belangrijk om een juiste definitie te hanteren van wat een ‘kamp’ is. Een kamp is een plaats waar je als gevangene overnacht. Wie in een concentratiekamp terecht kwam, had een kans om te overleven. Het was ongetwijfeld een verschrikkelijke ervaring, maar zelfs in een afschuwelijke plaats als Dachau waren je overlevingskansen vrij groot. Ook als je als Sovjetburger door de communisten naar de Goelag gestuurd werd, had je vrij veel kans om een van die kampen na een jaar of acht levend weer te verlaten. Die concentratiekampen waren niet bedoeld om mensen fysiek op te ruimen, al lag er ook niemand van wakker als je er het loodje legde. In Bloedlanden maak ik het strikte onderscheid tussen kampen en ‘doodfaciliteiten’. Treblenka was geen kamp: je werd er van de trein gehaald, de gaskamer ingeleid en vergast. Je bleef er geen nacht en moest er niet werken, je werd gewoon vermoord. De meeste Joden stierven niet in de kampen, maar werden gedood in de ‘uitroeifaciliteiten’. In de helft van de gevallen waren dat gaskamers, in de andere helft kuilen waarin ze neergeschoten werden. In ons collectieve geheugen zit het beeld van Joden die in kampen dwangarbeid moesten verrichten. Dat gebeurde ook, maar was toch vrij uitzonderlijk.

Van verkeerspolitie tot moordmachine

Hitler en Stalin waren geen psychopatische killers, maar moordden om puur ideologische redenen?

SNYDER: Een psychopaat is iemand die niet in staat is om sympathie te voelen voor anderen en heeft geen enkele moraal. Hitler en Stalin hadden allebei een moraal en koesterden ideeën over wat goed en kwaad was, alleen vertrokken ze allebei vanuit de stelling dat sommige groepen beter waren dan andere. Volgens Hitler waren de Duitsers superieur aan de Slaven en de Joden, volgens Stalin zou het proletariaat ooit triomferen. Voor beiden waren alle middelen geoorloofd om ofwel het Duitse ras, ofwel het Sovjetproletariaat te laten zegevieren. Alle andere mensen waren volgens hen verdoemd: ofwel door de geschiedenis, ofwel omdat ze inferieur waren. Dood moesten ze toch: ofwel zouden ze sowieso ‘uitgestoten’ worden door de klassenstrijd, ofwel vernietigd door de rassenstrijd. Stalin en Hitler zagen er geen graten in om hun visie op de geschiedenis een handje te helpen. Wij vinden elke mens moreel even waardevol, zij niet. En ze hadden enthousiaste aanhangers: de ‘bloei’ van het nationaalsocialisme en het stalinisme is niet alleen te verklaren door het geweld dat hun leiders predikten, maar ook door het ‘geloof’ bij de leden van de nationaalsocialistische of de communistische partij.

Ook de Grote Terreur onder Stalin verliep volgens een vastomlijnd plan?

SNYDER: De stalinisten hadden vooropgestelde quota van hoeveel mensen er uit de weg geruimd dienden te worden. Uiteindelijk werden er nog meer vermoord dan ze oorspronkelijk van plan waren. Wie in 1938 in de Sovjet-Unie ter dood veroordeeld werd, wist zelf niet dat er een vonnis over hem was uitgesproken: hij werd gewoon geëxecuteerd. Wie tot de Goelag veroordeeld werd, had meer ‘geluk: hij werd op een trein gezet naar een kamp in Kazakstan of Siberië. De terreur in Moskou werd uitgevoerd door een stuk of twaalf NKVD-agenten die elk duizenden slachtoffers maakten. Elke dag van de week vermoordde zo een agent honderden mensen. Vlak na de revolutie had de Sovjet-Unie al een geheime staatspolitie. In tegenstelling tot Hitler erfde Stalin een complete moordmachine. Hitler moest die zelf uitbouwen. Dat was niet eenvoudig in het vooroorlogse Duitsland. Hij creëerde de SS en bereidde de bestaande politiediensten voor op een totale vernietigingsoorlog. Alleen zo kon hij hen laten uitgroeien tot de beruchte Einsatzgruppen, die in eerste instantie bedoeld waren om politieke tegenstanders uit de weg te ruimen, maar later ook ingezet werden bij de Endlösung. De Einsatzgruppen vormden een onderdeel van de Duitse politie. In normale omstandigheden regelden die kerels op straat het verkeer; ‘dankzij’ de oorlog kon Hitler hen inschakelen in zijn moordplannen.

Tony Judt

In januari volgend jaar verschijnt postuum ‘Denken over de twintigste eeuw’, het allerlaatste boek van de in augustus vorig jaar overleden beroemde historicus Tony Judt. U bent medeauteur?

SNYDER: In 2008 kreeg Tony te horen dat hij aan de spierziekte ALS leed. Ik kende hem al jaren, hij was een fantastische historicus en ik bewonderde hem. Hij had lak aan de intellectuele waan van de dag en was een steun en toeverlaat voor jongere historici zoals ikzelf. Tony was briljant. Op het einde van zijn leven was hij heel moedig: tot aan het bittere einde bleef hij werken, denken en schrijven. Hij gebruikte zijn ziekte als een ‘kans’ om nog beter te worden. Halverwege 2009 kon hij niet meer schrijven. Ik stelde hem toen voor om een aantal gesprekken op te nemen, die ik dan later zou uitschrijven. Ik vond het afschuwelijk dat hij zijn handen niet meer kon gebruiken, want schrijven was voor hem als eten en drinken. Vrij snel raakten we het erover eens hoe het boek er moest uitzien. De basis zou datgene zijn wat hij zelf nog wou schrijven: de geschiedenis van het denken in de 20^e eeuw. Een jaar lang bezocht ik hem een keer per week. In zijn laatste levensmaanden heb ik het hele werk geredigeerd. Het is een heel ernstig, ambitieus boek geworden en veel mensen zullen het wellicht lezen als het intellectuele testament van een buitengewoon denker. Judt heeft mij alvast geleerd dat je alleen maar een goed denker kunt worden als je de strijd durft aangaan met de ideeën die dominant zijn in de tijd waarin je leeft.

Timothy Snyder, Bloedlanden. Europa tussen Hitler en Stalin, Ambo, Amsterdam, 639 blz., 39,95 euro, ISBN 978-90-263-2120-7

Tony Judt & Timothy Snyder, Denken over de twintigste eeuw, Contact, Amsterdam, 480 blz., 39,95 euro, ISBN 978-90-254-3656-8, verschijnt in januari 2012

© Jan Stevens

Op 5 juni 2009 tekenden de Vlaamse regering, de gemeente Machelen en de vastgoedgroep Uplace een convenant voor de sanering van de oude Renaultsite in Machelen. Daarin gaf de Vlaamse regering haar principiële goedkeuring aan Uplace om op de braakliggende terreinen een megashoppingcenter uit de grond te stampen en spraken de verschillende partijen een tijdschema af. Om de bouw te kunnen starten, heeft Uplace drie vergunningen nodig. De sociaal-economische en de bouwvergunning haalde de groep moeiteloos binnen. Maar in september van dit jaar weigerde de provincie Vlaams-Brabant een milieuvergunning omdat ze vreesde dat het complex “onoverkomelijke verkeersoverlast” zou veroorzaken. Uplace ging tegen deze beslissing bij de bevoegde minister Joke Schauvliege (CD&V) in beroep. Verwacht wordt dat zij in maart volgend jaar uitspraak zal doen.

Als alle vergunningsperikelen achter de rug zijn, zal het 150.000 m² grote en 600 miljoen euro dure Uplace Machelen in 2015 zijn deuren openen. Volgens vastgoedgroep Uplace wordt het shopping center een zegen voor de economisch zwaar getroffen regio Machelen-Vilvoorde en levert het 3.160 banen op. Volgens zelfstandigenorganisatie Unizo dreigt met de komst van Uplace een bloedbad onder de Vlaams-Brabantse handelaars en staan op langere termijn duizenden banen op de tocht. “Een wetenschappelijk onderbouwde studie over de effecten van zo’n megashoppingcenter op de tewerkstelling in een regio is nog nooit gemaakt”, zegt Nancy Van Espen, directeur Unizo Vlaams-Brabant & Brussel. “De beleidsmakers nemen altijd de cijfers over die projectindieners in hun aanvraagdossiers voorspiegelen. Nooit wordt er nagegaan wat de impact op de bestaande jobs is. Dat is ook nu niet gebeurd.”

Uit een studie van de studiedienst van Unizo uit 2008 blijkt dat tussen 1997 en 2007 als gevolg van de uitbreiding van het Waasland Shopping Center in Sint-Niklaas 41 handelszaken, of 5% van het totale aanbod, hun deuren definitief moesten sluiten. De leegstand in de binnenstad verdubbelde tot 21%. Maar ook voor omliggende gemeenten had het vernieuwde 45.000 m² grote winkelcentrum ingrijpende gevolgen: in 2000 ging nog één op de tien inwoners van Temse shoppen in het oude Sint-Niklase Koopcentrum; in 2006 verkoos de helft van de Temsenaren het gigantische Waasland Shopping Center boven de winkels in hun eigen stad. Na de vernieuwing in 2004 leverde het Waasland Shopping Center 1.000 extra banen op bovenop de 400 uit het oude Koopcentrum. Maar hoeveel banen de winkelkathedraal in de wijde omgeving kostte, is koffiedik kijken. “Daar is nooit onderzoek naar gedaan”, bevestigt Diana Coppens, centrummanager van Sint-Niklaas. “De jaren na de heropening van het Waasland Shopping Center hadden de handelaars in de binnenstad af te rekenen met omzetverliezen tot 30%. Voor een deel was dat ook te wijten aan de grote infrastructuurwerken in het centrum. Ik hoor dat die omzetdalingen nu min of meer weggewerkt zijn, maar veel winkels hebben het niet overleefd of zijn verhuisd naar het shopping center.”

Aan de hand van het onderzoek naar de impact van het Waasland Shopping Center heeft Unizo geprobeerd een schatting te maken van wat Uplace aan jobverlies zal opleveren. “Onze prognose is schrikbarend”, zegt Nancy Van Espen. Alleen al in de kleinhandel vreest de zelfstandigenorganisatie een verlies van 6.961 jobs, waarvan 1.944 in steden als Leuven, Mechelen, Aalst, Vilvoorde, Halle en ook Antwerpen. Netto zouden er volgens Unizo door de komst van Uplace dus 3.801 jobs sneuvelen.

Tewerkstelling per m²

In het aanvraagdossier van vastgoedgroep Uplace voor een sociaal-economische vergunning zat een onderzoeksrapport van het adviesbureau Fastigon waarin een ‘gedetailleerde inschatting’ gemaakt werd van de directe én indirecte werkgelegenheid die Uplace Machelen zou opleveren. Fastigon berekende de directe tewerkstelling aan de hand van de oppervlaktes van de verschillende grote activiteitsgroepen en het aantal te verwachten tewerkstelling per m². Volgens Fastigons berekeningen zal Uplace in totaal 2.488 directe jobs opleveren, waarvan 135 in ‘Recreatie & Leisure’, 205 in ‘Hotel’, 1.333 in ‘Kantoor’ en 770 in ‘Retail & Shopping’. Na vermenigvuldiging met een mysterieuze ‘tewerkstellingsmultiplicator op basis van de SERV-cijfers’ zal Uplace volgens Fastigon ook nog eens voor 672 indirecte jobs zorgen. “Uplace Machelen zal dus 3.160 duurzame arbeidsplaatsen creëren”, besluiten Fastigon en zijn opdrachtgever Uplace.

“De tewerkstellingscijfers die wij naar voor schuiven, zijn een voorzichtige inschatting”, zegt Lorin Parys, coo van Uplace. “We willen niet dat er later geïnsinueerd zou worden dat we het aantal nieuwe jobs te rooskleurig voorgesteld hebben. Om de tewerkstelling te berekenen hebben we de methodologie overgenomen van het Masterplan voor de reconversie van Vilvoorde-Machelen dat in 2005 door de provincie Vlaams-Brabant opgemaakt is.”

Parys beklemtoont dat er wel degelijk onderzoek gedaan is naar de impact van shoppingcentra op de tewerkstelling. “Het onderzoeksbureau McKinsey heeft in opdracht van ons het effect van de shoppingcentra van Wijnegem en Sint-Niklaas op de jobaangroei in de kleinhandel in kaart gebracht. Dat was een echt monnikenwerk. Ze hebben vastgesteld dat de stijging van het aantal arbeidsplaatsen in de kleinhandel in alle gemeenten rond zo’n inplanting in lijn ligt met het nationale gemiddelde, zowel de jaren voor de bouw, als tijdens en erna. Tussen 1996 en 2005 groeiden de jobs in de retail in de steden rond Wijnegem met 2,6% terwijl het landelijke gemiddelde 2,7% bedroeg. In Wijnegem zelf was er een aangroei met liefst 4,3%. In Sint-Niklaas en wijdere omgeving was er tussen 2002 en 2005 een jobaangroei met 2,7%, terwijl de landelijke stijging in die periode slechts 1,7% bedroeg.”

Waanzin?

Danny Polspoel, planoloog bij de Dienst Stedelijke Ontwikkeling van de stad Vilvoorde, heeft zware twijfels bij de tewerkstellingsbeloftes van Uplace. “In 2008 waren er plannen om vlakbij de Nederlandse stad Tilburg een gelijkaardig grootschalig ‘belevingsshoppingcenter’ te bouwen. De initiatiefnemers beloofden toen de creatie van 2.500 nieuwe jobs. Maar onderzoeken van verschillende ingenieurs- en adviesbureaus kwamen tot dezelfde conclusie: er zouden minstens evenveel banen verloren gaan in de binnenstad van Tilburg en in naburige steden. Wij hebben het Uplacedossier samen met anderen drie jaar lang onderzocht en onze conclusie is dat een megashoppingcenter in Machelen waanzin is. Onze beleidsmemo die zowel door het gemeentebestuur van Machelen en Vilvoorde gedragen werd, werd door de Vlaamse regering genegeerd.”

Ondertussen heeft het gemeentebestuur van Machelen zijn kar gekeerd en juicht het de komst van Uplace toe. “Ik vermoed dat Machelen een kans ziet om op korte termijn de werkgelegenheid op te vijzelen. Het lijkt alsof de bestuurders vergeten zijn dat zowel Machelen als Vilvoorde nu al het meeste verkeer van België te slikken krijgen. De bouw van Uplace zal niet alleen impact hebben op de handelskern van Vilvoorde, maar ook op de rest van het economische weefsel rond de stad. Uplace verwacht 8 miljoen klanten per jaar waardoor de files op de Brusselse ring zullen toenemen. Als door die verkeerstoevloed een bedrijf onbereikbaar wordt, zal het gewoon verhuizen.”

Volgens Lorin Parys is de verhuis van bestaande ondernemingen uit Machelen geen nieuw fenomeen. “Air Liquide is nu ook aan het verhuizen maar dat heeft niets te maken met de komst van Uplace”, zegt hij. “Renault is dichtgegaan, Sabena is failliet, DHL is weg, Ca-Va-Seul, Bonna Sabla en Franki hebben hun deuren gesloten. Dat zijn allemaal gevolgen van het de-industrialisatieproces dat al heel lang aan de gang is. Gisteren was ik op een door Voka georganiseerde bijeenkomst met een honderdtal bedrijfsleiders die rond onze site hun vestigingsplaats hebben. Geen enkele ondernemer liet uitschijnen dat hij plannen heeft om weg te gaan. Zij vinden Uplace een goede zaak, want voor het eerst in dertig jaar wordt er door onze komst in mobiliteit geïnvesteerd en gaan er miljoenen naar verbeteringswerken aan de ring én naar het trein- en busverkeer. De inwoners van Machelen zijn zeer blij dat er dankzij Uplace nieuwe jobs komen en dat er eindelijk een oplossing komt voor het vervuilde industriële braakland dat hun gemeente al bijna twee decennia ontsiert.”

© Jan Stevens

Wedden dat u De nacht der tijden teleurgesteld dicht klapt na het lezen van de laatste zin? Teleurgesteld omdat het leesfeest na 730 bladzijden onherroepelijk voorbij is en er niet nog eens 730 volgen. Want met De nacht der tijden schreef Antonio Muñoz Molina een meesterwerk.

Een herfstdag in het najaar van 1936. De Madrileense architect Ignacio Abel rent met zijn koffer in de hand gehaast de trap op van het New Yorkse Pennsylvania Station. Zo meteen vertrekt de trein die hem in een paar uur tijd naar het universiteitsstadje Rhineberg zal brengen waar hij een nieuwe bibliotheek mag ontwerpen. Van zodra hij zich tegen de rugleuning van de stoel in de tweedeklassecoupé nestelt, dwalen zijn gedachten af naar zijn vrouw en twee kinderen die hij in het door een dreigende burgeroorlog verscheurde Spanje heeft achtergelaten. Maar hij denkt ook aan zijn Amerikaanse minnares Judith Biely die hij een jaar eerder ontmoette en die hij in Amerika hoopt terug te vinden.

In De nacht der tijden vertelt de Spaanse auteur Antonio Muñoz Molina in schitterend proza over Ignacio Abels verboden liefde, zijn schuldgevoelens, het gemis van zijn kinderen Lita en Miguel en de vertwijfeling en wanhoop bij zijn achtergebleven vrouw Adela. De roman is veel meer dan een fraai vertelde onmogelijke liefdesgeschiedenis: in meeslepende volzinnen schetst Molina ook een verhelderend beeld van de steeds groter wordende spanningen in de prille Spaanse republiek in de jaren dertig. Daarnaast toont hij op aangrijpende wijze hoe het voor gewone stervelingen aanvoelt als van de ene dag op de andere al hun zekerheden lijken in te storten.

Antonio Muñoz Molina baseerde zijn personage Ignacio Abel op de Spaanse dichter Pedro Salinas (1891-1951) die in de zomer van 1936 naar de VS reisde om er tijdelijk les te gaan geven aan een universiteit, er zijn minnares Katherine Reding op te zoeken, mooie verzen voor haar te schrijven en nooit meer naar Spanje terug te keren. Net als Salina koestert Ignacio Abel linkse sympathieën, en net als Salina’s vlucht is die van Abel niet alleen ingegeven door angst voor de Spaanse rechtse stoottroepen, maar ook door de hoop om een nieuw leven te kunnen starten in de armen van een andere vrouw. Uit bijna al zijn vorige romans spreekt Molina’s fascinatie voor het thema van het moeten wegvluchten van huis, en wat dat voor invloed heeft op de vluchtende mens. In De nacht der tijden is dat niet anders. Alleen is Abel naast een ‘onschuldige vluchter’, ook een ‘schuldige deserteur’, tenminste zo denkt hij over zichzelf terwijl zijn trein door de met herfstkleuren getooide Hudson Valley dendert.

Net als dichter Pedro Salinas is Antonio Muñoz Molina een fan van À la recherche du temps perdu van Marcel Proust. Met het magistrale De nacht der tijden bewijst Molina van hetzelfde kaliber te zijn als Proust.

In het Spaans wil de originele titel La noche de los tiempos hetzelfde zeggen als onze uitdrukking: ‘de mist der tijden’. De titel verwijst onder andere naar de voor Ignacio Abel vervagende gebeurtenissen in zijn thuisland, en naar de voor ons vervagende Spaanse Burgeroorlog die door Molina weer tot leven worden gewekt. De letterlijke vertaling van de Spaanse titel roept meer horror op dan strikt noodzakelijk. Al past het dramatische, gezwollen De nacht der tijden misschien wel beter bij de fenomenale omvang van het boek.

© Jan Stevens

De nacht der tijden

Antonio Muñoz Molina, De Geus (originele titel: La noche de los tiempos), 730 blz. € 25,00.

In juni 2002 vond in de Oekraïense havenstad Odessa in het dure maar spuuglelijke Odessa Hotel de driedaagse First Worldwide Carders’ Conference (FWCC) plaats, waar het kruim van computercriminelen van over de hele wereld voor het allereerst in de geschiedenis bijeenkwam. Tot de aanwezigen behoorden tophackers als Auditor, Rayden, Bigbuyer, Boa en Script, de piepjonge organisator van de conferentie. Op de agenda van de plenaire vergadering stonden onderwerpen zoals: hoe kunnen we in de toekomst niet alleen de kredietkaartnummers van Visa- en MasterCardklanten achterhalen, maar ook die van minder bekende kredietkaartondernemingen zoals JBC en Diners? Of: hoe kunnen we op korte termijn onze netwerken ‘optimaliseren’ van mensen die in Zuid-Amerika, Oceanië en Afrika gestolen creditcards verzilveren en het geld in banken of bankautomaten incasseren? Met de FWCC vierde organisator Script, alias de toen negentienjarige Oekraïner Dimitri Goloebov, het eenjarige bestaan van zijn bijzonder succesrijke hackerswebsite CarderPlanet. Op zestienjarige leeftijd had de fervente gamer en computernerd Goloebov zich bekwaamd in het razendsnel hacken van databanken van bedrijven waar hij alle kredietkaartgegevens van hun klanten uit puurde. Vervolgens ging hij met zijn buit shoppen op het internet, waarna hij de gehackte kredietkaartinformatie via het wereldwijde web doorverkocht aan een geïnteresseerde derde partij elders in de wereld. In 2001 kreeg Goloebov het lumineuze idee om een grote superbeveiligde online markt op poten te zetten waar internetcriminelen gestolen kredietkaartnummers met pincodes, bankrekeningen met wachtwoorden, virussen en valse documenten konden verhandelen en allerlei weetjes met elkaar konden uitwisselen. De lancering van CarderPlanet was een groot succes en markeerde het begin van de georganiseerde internationale cybercriminaliteit. Zeer snel kreeg CarderPlanet op andere plaatsen in de wereld navolging met gelijkaardige websites met niets aan de verbeelding overlatende namen als theftservices.com, darknet.com, shadowcrew.com, cardersmarket.com en darkmarket.com.

Dimitri Goloebov reeg met CarderPlanet vier jaar lang de successen aaneen, tot hij onder druk van de Amerikaanse justitie door de Oekraïense politie opgepakt werd, een paar maanden lang in een cel verdween om vervolgens in 2009 door een rechtbank in Kiev van alle blaam gezuiverd te worden. Goloebov was een van de gesprekspartners van de Britse onderzoeksjournalist Misha Glenny voor zijn fascinerende boek over cybercriminaliteit Dark Market. “Vandaag heeft Goloebov zijn alter ego Script achter zich gelaten, en is hij actief in de Oekraïense politiek met de door hem opgerichte Internetpartij”, zegt Glenny. “Zijn voornaamste programmapunt is de bestrijding van corruptie, porno en drugshandel op het internet. Hij is er heilig van overtuigd dat hij binnen tien jaar verkozen zal worden tot premier of president van Oekraïne.”

Lisbeth Salander

U sprak met andere tophackers die voor hun criminele activiteiten op verschillende plaatsen in de wereld in de gevangenis zitten, maar ook met vijf hackers die nog steeds als cybercrimineel actief zijn. Wat voor mensen zijn het?

Misha Glenny: Toen ik aan de research voor Dark Market begon, had ik net de Millenniumtrilogie van Stieg Larsson gelezen. Zijn hoofdpersonage Lisbeth Salander is een van de grootste literaire creaties van deze eeuw. Met haar sterke autistische trekken, zowel in haar sociale vaardigheden als in haar uitzonderlijke cybervaardigheden, is zij hét prototype van de hacker. Als ik met andere Milleniumtrilogielezers over Salander praat, merken ze allemaal op: ‘Wat zij met computers uitspookt, is in de realiteit onmogelijk.’ Ze vergissen zich: Salander is het fictieve maar waarheidsgetrouwe evenbeeld van hackers zoals Dimitri Goloebov. Goloebovs CarderPlanet leek een perfecte kopie van de Hacker Republic, de fictieve geheime groep waartoe Salander in Mannen die vrouwen haten behoorde. Met de Carders’ Conference in Odessa zetten Goloebov en zijn kompanen de stap naar de georganiseerde misdaad. Het klinkt alsof organisaties zoals wijlen CarderPlanet ultramoderne cyberversies van maffia-organisaties zoals de ‘Ndrangheta zijn, maar voorlopig is dat nog niet zo. Cybercriminelen zijn geen godfathertypes: het zijn rationele, logische, slimme kerels met autistische trekjes. Ze zijn niet gewelddadig en staan niet met een honkbalknuppel in de aanslag voor je deur. Ik ben niet bang dat ik naar aanleiding van mijn boek in een doodskist op de bodem van de Thames zal belanden. Al hangt er verandering in de lucht, want door de financiële crisis is de echte georganiseerde misdaad nu volop bezig met het ontdekken van de voordelen van cybercrime. Na het failliet van Lehman Brothers is de wereldwijde reguliere misdaadmarkt in een recessie beland. De drugsmarkt zit op zijn gat, net als de vrouwenhandel en de prostitutie. Door de recessie hebben mensen niet veel geld meer op overschot om drugs te scoren of naar de hoeren te gaan. Criminelen zijn dus naarstig op zoek naar manieren om hun gederfde inkomsten aan te zuiveren. De makkelijkste manier is fraude, waardoor de financiële misdaad nu aan een stevige opmars bezig is. Het internet is voor criminelen een godsgeschenk: het risico bij internetcriminaliteit is relatief klein, terwijl de opbrengst vrij hoog ligt. Dus zijn op dit moment ook de traditionele georganiseerde misdaadbendes hard aan het werk met het verleggen van een deel van hun activiteiten naar het web.

De meeste mensen lijken daar niet echt van wakker te liggen, maar maken er zich meer zorgen over dat ze in hun huis of op straat van hun geld beroofd zullen worden.

Glenny: We onderschatten de cybermisdaad en dat komt omdat veel van de oplichting op internet om relatief kleine bedragen gaat. Het zou best wel eens kunnen dat iemand af en toe 15 euro met jouw kredietkaart uitgeeft zonder dat je het opmerkt. Zoveel van onze transacties verlopen nu over het internet en wie overloopt op het einde van de maand alle aankopen die hij gedaan heeft? Als je dan een betaling van 15 euro ziet staan onder het nietszeggende kopje ‘algemene diensten’ en je belt naar je kredietkaartfirma, is de kans groot dat ze je klacht niet zullen aanvaarden. Je kan nog naar de politie stappen, maar voor zo’n habbekrats haalt die de grote middelen niet boven. Het internet biedt een enorme schaalgrootte waardoor het voor criminelen zeer lucratief is om ontzettend veel mensen van kleine bedragen te beroven. Voor de politie is het uiterst moeilijk om daar tegen op te treden. Ondernemingen hangen niet graag aan de grote klok dat hun databanken gekraakt zijn, want dat berokkent schade aan hun imago. Banken zullen alleen maar toegeven dat ze gehackt zijn, als ze niet anders meer kunnen. Ik heb geprobeerd om daarover met vertegenwoordigers van banken van gedachten te wisselen, maar het is een hopeloze zaak: ze vertikken het om over internetfraude te communiceren. Kredietkaartbedrijven zijn iets opener, al moet je je daar ook niet teveel bij voorstellen. Door die wereldwijde omerta bij bedrijven en banken, weten we niet hoe groot het probleem is. Volgens schattingen van de Amerikaanse regering kost cybercrime ons jaarlijks één triljoen dollar. Op de Conference on Cyberspace die hier in Londen plaatsvond, hoorde ik het getal vallen van 285 miljard dollar per jaar. Elk land voert zijn eigen internetwetgeving en -beleid, waardoor het onmogelijk is om een algemeen beeld te krijgen.

In een tijdspanne van amper twintig jaar heeft het internet grip gekregen op absoluut alles wat wij ondernemen. In de hele geschiedenis is er geen enkele uitvinding of gebeurtenis die hiermee vergeleken kan worden. Wij, gewone burgers, weten niet hoe het internet werkt en wie er allemaal achter de schermen actief zijn. Als je zeven jaar geleden gezegd zou hebben dat in 2011 het machtigste bedrijf ter wereld Facebook zou heten en dat dat een internetsite zou zijn waarop mensen laten weten dat ze de nacht voordien dronken waren, had iedereen je gek verklaard. Massaal sociaal gedrag op het web is onvoorspelbaar: niemand weet waar het naartoe zal gaan. Wat we wel weten, is dat we dagelijks afhankelijker van het internet worden en er tezelfdertijd kwetsbaarder door worden. Toen de server van BlackBerry het een paar weken geleden liet afweten, zag je mensen in de straten uit pure frustratie bijna met hun hoofd tegen een bakstenen muur slaan, want ze konden een paar uur lang hun mails niet meer checken. Het belang van het internet op ons dagelijks leven zal dus alleen maar toenemen, en de cybercriminaliteit zal daar garen bij spinnen.

Koude Oorlog op het web

De Russische overheid voert via haar geheime dienst FSB een strikte controle over het internet en toch zijn de meeste hackers vanuit Rusland actief. Hoe is dat te verklaren?

Glenny: De FSB en de hackers werken samen. Vaak is het een gedwongen samenwerking: zo’n hacker krijgt om vier uur in de ochtend een virtuele klop op de deur, waarbij de FSB hem koudweg laat weten: “Kameraad, ofwel los je af en toe een vies internetzaakje voor ons op en laten we je rustig verder rekeningen van buitenlanders plunderen, ofwel bezorgen we je een enkeltje richting Siberië.” In de jaren negentig al gaf de Russische overheid de opdracht aan de FSB om alle bits en bytes die in en uit het land vlogen, strikt in de gaten te houden. Ze hebben daarvoor SORM-2 op poten gezet, het ‘Systeem voor Operationeel-Onderzoekende Activiteiten’. Alle informatie die de Russen via het web opvragen en versturen, wordt door hun internetproviders gekopieerd en doorgestuurd naar de FSB-centrale in Moskou. Daar wordt alles gelezen. Internetproviders zijn verplicht om zelf de apparatuur van SORM-2 te bekostigen én ze moeten ook een bijdrage betalen in de kosten van de FSB. Als ze dat weigeren of de gekopieerde bestanden van hun gebruikers niet doorsturen, krijgen ze geen licentie. Ze hebben dus geen keuze. Het bizarre is dat ondanks de ijzeren greep van de FSB op het internetverkeer in de hele Russische Federatie, er vooral in Sint-Petersburg en het zuiden van Rusland een hoge concentratie is van internetbedrijven, de zogenaamde ‘kogelvrije hosters’, die tegen fikse betaling ruimte voor beschermde websites aanbieden waar justitie geen vat op heeft. Ideaal voor de distributie van kinderporno, maar ook voor internetcriminelen en hackers. Rusland is daardoor een van de grootste centra van wereldwijde cybercriminaliteit geworden. Je vindt dat soort bedrijven ook in Oekraïne en Kazakstan. Verschillende Russische en Oekraïense bronnen verzekeren me dat de Russische FSB en de Oekraïense geheime dienst SBU deals met kogelvrije hosters en met cybercriminelen maken: contracten waarin alles netjes opgelijst is wie wat voor wie doet. Zo mogen hackers hun criminele activiteiten tegen de Verenigde Staten en West-Europa rustig voortzetten, alleen mogen ze nooit iets ondernemen tegen de Russische overheid.

Er zijn grote aanwijzingen dat in april en mei 2007 hackers met medeweten en misschien zelfs op aansturen van de Russische overheid geprobeerd hebben om het internetverkeer in Estland lam te leggen. Met het uitsturen van een overkill aan spam trachtten ze websites en servers van Estse banken en mediabedrijven te laten crashen. De aanleiding was de aankondiging van de Estse regering om het monument voor de gevallen soldaten van het Rode Leger in de Tweede Wereldoorlog te verplaatsen van het centrum van de hoofdstad Talinn naar de gemeentelijke begraafplaats vlakbij.

Speelt de Koude Oorlog zich dan nu gewoon verder af op het internet?

Glenny: Er zitten zeker elementen van de Koude Oorlog in de manier waarop de Russische overheid en haar geheime dienst met het internet omgaan, maar tezelfdertijd zijn ook de oude natiestaten uit de 19^e eeuw op het web alive and kicking. De traditionele landsgrenzen blijken in de virtuele wereld springlevend te zijn. De Chinese burgers surfen over een heel ander internet dan de Zweden, en Amerikaanse staatsburgers hebben een heel andere internetervaring dan de Zuid-Afrikaanse. Het internet raakt steeds meer gefragmenteerd in ‘natiestaten-internetten’, wat helemaal indruist tegen de aard van het wereldwijde web. Voor mensen met grote hackersvaardigheden zijn die natiestaten-internetten een zegen, want ze kunnen van achter hun computerscherm anoniem alle plaatselijke regels omzeilen en handig misbruik maken van de landen met de zwakste internet- en de meest liberale privacywetgeving.

De Verenigde Staten waar het begrip ‘vrijheid’ hoog in het vaandel gevoerd wordt, blijken paradoxaal genoeg over een bijzonder strenge internetwetgeving te beschikken.

Glenny: Lang voor 9/11, eind jaren tachtig al, zorgde de Computer Fraude and Abuse Act ervoor dat de Amerikaanse staat een flinke vinger in de pap kreeg in wat er op ‘hun’ internet gebeurde. Sindsdien zijn er alleen maar meer draconische maatregelen en mogelijkheden tot bestraffen bijgekomen voor mensen die ervan verdacht worden op een of andere manier als hacker actief te zijn. Met bedrijven als Google en Facebook huisvesten de VS ook de grootste verzamelplaatsen van persoonlijke gegevens ter wereld. De overheid beschouwt Google daarom als onderdeel van de nationale veiligheid. De toplui van Google zelf vinden het niet zo leuk om als een overheidsdepartement behandeld te worden en proberen zich te verzetten tegen te veel interventie van de staat in de data-archieven van hun gebruikers. Hun concurrenten hebben het graag smalend over ‘de Obama-administratie aangedreven door Google’. Er zijn ook veel persoonlijke connecties tussen belangrijke figuren bij Google en stafleden in het Witte Huis. Als je het hoofdkwartier van Google in Mountain View in Californië binnenstapt, lijkt het alsof je in een olijke vrolijke onschuldige speeltuin terecht komt, maar in in werkelijkheid wandel je bij een topspeler in de wereldwijde economie, samenleving, politiek en veiligheid binnen. Ze zijn zich bewust van hun grote verantwoordelijkheid, nemen het verschijnsel cybercriminaliteit ook heel serieus en halen daarom zonder scrupules talentvolle veiligheidsmensen en topcyberagenten weg bij de overheid.

Google wil in de toekomst, net als andere grote internetbedrijven, al onze digitale informatie voor ons ‘bewaren’ in hun zogenaamde ‘clouds’. Hoe verstandig is het om al onze gegevens in handen te geven van zo’n bedrijf?

Glenny: Google zal die informatie niet ergens opslaan op één welbepaalde plaats, maar verspreid over hun wouden van servers. De servers die moeten instaan voor de opslag van de clouds zijn gigantisch. Op dit moment wordt er zo’n site gebouwd vlakbij de Finse hoofdstad Helsinki. In de zeer nabije toekomst zullen we inderdaad niet langer onze documenten bewaren op onze eigen pc of op de server van het bedrijf waarvoor we werken. Daardoor zullen we minder kwetsbaar zijn voor aanvallen van hackers vanuit cyberspace, want de cloudservers zijn bijna onneembare superbeveiligde vestigingen. Jouw pc verhoudt zicht tot zo’n cloudserver als een kluis in je lokale bank tot de Amerikaanse goudvoorraadopslag in Fort Knox. Hackers raken er dus heel, heel moeilijk in. Maar als één hacker er toch in slaagt om binnen te dringen, zit hij in een echt Walhalla aan informatie en is hij God.

De hackers uit uw boek lijken me daartoe best in staat.

Glenny: Ze zijn inderdaad heel goed in hun ‘job’. Hacker Max Butler, alias Iceman, raakt overal binnen. Op hem wil ik best al mijn geld inzetten. Vorig jaar is hij door een Amerikaanse rechtbank veroordeeld tot een straf van dertien jaar wegens hacken. Hij runde CardersMarket, een forum zoals CarderPlanet, en incasseerde met zijn kredietkaartfraude voor meer dan 85 miljoen dollar. Hij heeft ongelooflijke hackerscapaciteiten en is zonder twijfel de slimste mens die nu in de VS in de gevangenis zit. De dag dat hij vrijkomt, is misschien het moment aangebroken om je cloud bij Google leeg te maken.

Misha Glenny, Dark Market: cybercriminelen, cyberpolitie en onze veiligheid in een digitale wereld, Ambo, 320 blz., 22,50 euro, ISBN: 978-90-263-2274-7

© Jan Stevens

Volgens de Zweedse professor marketing Micael Dahlén verlangen consumenten niet langer naar kwaliteitsvolle producten, maar kijken ze reikhalzend uit naar ‘the next best thing’. “Jarenlang polijsten aan een product is zinloos. Het slim in de markt zetten van steeds weer nieuwe producten is veel belangrijker, want we leven in Nextopia: het volgende is altijd beter.”

Micael Dahlén oogt met zijn lange haar en baard, zwartgelakte nagels en trendy jasje niet meteen als een professor, maar als een rockende Jezus. Zijn kantoortje in de Stockholm School of Economics ziet eruit alsof er net een windhoos gepasseerd is. Overal liggen stapels boeken, tijdschriften, kranten en papieren. “Mijn vrouw wil dat ik tegen elke bezoeker zeg dat het bij ons thuis ordelijk is”, verontschuldigt hij zich terwijl hij over een papierberg klimt om zijn iPhone van het bureau te grissen. “Misschien kunnen we beter de stad in gaan. In een café hebben we meer plaats.”

In marketingmiddens klinkt de naam Micael Dahlén als een klok. Hij is een autoriteit op het gebied van consumentengedrag, merken en creativiteit, en werd in 2008 door het Journal of Advertising uitgeroepen tot een van de meest invloedrijke onderzoekers in de wereld van publiciteit en marketing. Volgens Dahlén leven we in een ‘expectations society’ waarin we op elk moment alles kunnen krijgen wat ons hartje verlangt, het verleden geen betekenis meer heeft en we alleen nog aan morgen denken. “We leven in Nextopia”, zegt hij. “Het volgende is altijd beter. ‘Next’ wil zeggen dat van zodra je het langverwachte product verworven hebt, het meteen tijd is voor iets nieuws. Net als Utopia zal je Nextopia nooit bereiken.”

Toch kiest Dahlén er bewust voor om Nextopia als een positief fenomeen te benaderen. “Het alternatief is te deprimerend om onder ogen te zien. Onze samenleving verandert zo snel dat onze breinen het tempo niet kunnen bijhouden. Uit die spanning kan verwarring, stress en depressie ontstaan. Vroeger was de wereld ook in beweging, werden er ook nieuwe dingen uitgevonden en producten gelanceerd, maar de evolutie verliep veel trager. Het was toen niet nodig dat individuen zich snel leerden aanpassen, die aanpassingen kwamen er automatisch met elke volgende generatie. Dat is nu anders: iedereen moet zich voortdurend aanpassen aan veranderingen. We hebben niet één welbepaalde keuze, maar ontzettend veel keuzes. Dé vraag die we ons voortdurend stellen, is: ‘Ben ik echt gelukkig? Ik heb zoveel mogelijkheden, maar maak ik wel de juiste keuze?’ Het lijkt alsof het absolute geluk onze vergelijkingsstandaard geworden is. Zo streven we eigenlijk het geluk na van de roes na een paar lijntjes cocaïne. Het alternatief zou dus kunnen zijn om collectief aan de cocaïne te gaan, maar dat levert alleen ellende op.”

Dahlén vindt het heilzamer gewoon te aanvaarden dat we in een expectations society leven. “We moeten er het beste van proberen maken. Het heeft geen zin tegen onze menselijke natuur in te gaan. We zijn allemaal geprogrammeerd als gelukzoekers die steeds weer uitkijken naar het nieuwe.”

iPhone

Wijlen Steve Jobs van Apple was volgens Micael Dahlén een van de eersten die intuïtief aanvoelde hoe zijn bedrijf garen bij Nextopia kon spinnen. “Bij de introductie van de allereerste iPhone slaagde Jobs erin om dat product louter op basis van beloften en verwachtingen te verkopen. Lang voordat iemand met een iPhone gebeld had, bestelden mensen enthousiast hun exemplaar. Toen het ding er eindelijk was, bleek het niet zo fantastisch te zijn, maar dat gaf niet: iedereen keek alweer uit naar de iPhone 2. Eigenlijk zou je de reviews van de iPhone 1, 2, 3 en 4 eens moeten herlezen, dan zal je merken dat al die toestellen teleurstellingen waren. Geen enkele versie gaf wat mensen ervan verwachtten. Apple was slim genoeg om daar snel afstand van te nemen: na elke nieuwe release, sloten ze dat hoofdstuk af en begonnen ze met het aanvuren van nieuwe verwachtingen. Toen Apple op 4 oktober niet kwam aanzetten met de iPhone 5 maar met de iPhone 4S, voelde je meteen de teleurstelling. Want voor het eerst ging het bedrijf niet even snel vooruit als de mensen gewend waren. ‘We geloven dat er meer mogelijk is met de iPhone 4’, communiceerde Apple. ‘Hij staat nog niet helemaal op punt, dus willen we jullie een verbeterde versie schenken: de iPhone 4S.’ De beurskoers van Apple kreeg meteen een fikse knauw. Een paar maanden geleden was er een groot marktonderzoek in Amerika en Canada. Aan een grote groep mensen werd gevraagd: ‘Begin oktober wordt de iPhone 5 voorgesteld. Interesse?’ Veertig procent van de ondervraagden riep enthousiast: ‘Ja, die willen we!’, terwijl de iPhone 4 amper een jaar geleden nog alle verkooprecords verpulverd had. Toen gevraagd werd of ze misschien een update van de iPhone 4 zouden kopen, zag amper 15 % dat zitten. Moraal van het verhaal: mensen willen geen verbeterde versie van iets oud, maar iets gloednieuw. In het verleden was iedereen het erover eens dat een sterk merk een kwaliteitsvol merk met een geschiedenis moest zijn. Dat is totaal veranderd. ‘We weten alles al over eeuwenoude producten. We hebben ze al en zijn ze spuugzat.’”

Wil dat zeggen dat kwaliteitsmerken zoals Volvo of Miele nu een groot probleem hebben? Micael Dahlén: “Zeker. In de Ranking the Brands Top 10 prijkt Apple op de eerste plaats, gevolgd door Google, Microsoft, Amazon… Miele of Volvo vind je er niet in terug. De voorbije vijf jaar is Apple als een shooting star naar de top doorgestoten. Nokia stond jaren in de top 5, maar het merk tuimelt nu gestaag naar beneden, terwijl Nokia nog steeds kwalitatief zeer hoogstaande producten maakt. Ze zijn veel te voorzichtig, willen alles perfect doen en de allerbeste telefoon afleveren. Maar de wereld draait nu zo snel dat geen enkele onderneming zich kan permitteren om maanden in een kelder het perfecte product te polijsten. Want van zodra de ingenieurs uit hun kelder kruipen, is de wereld al lang aan iets anders toe. De interesse in een nieuw product is ultra kort, vandaar dat het dom is om kostbare tijd te investeren in de perfectionering ervan. Je moet een product maken met voldoende kwaliteit voor een beperkte periode. Van zodra het gelanceerd is, moet je het meteen weer achter je laten en mikken op iets nieuwer.”

Stukjes van de puzzle

Bedrijven investeren volgens Dahlén best niet alleen in slimme ingenieurs, maar ook in marketeers met de vingers aan de pols van de tijd. “Marketeers hebben meer aan belang gewonnen dan ooit tevoren. In de expectations society moet elk bedrijf veel buzz creëren rond elk nieuw product. In deze tijd van interconnectiviteit kan de hele wereld je marketingdepartement zijn: met de hulp van sociale media en het internet kun je mensen overal ter wereld het werk voor jou laten opknappen. In de aanloop naar de lancering van een product geef je potentiële consumenten kleine stukjes van de puzzel. Je moet je er wel heel goed bewust van zijn dat het spelletje uit is als ze de hele puzzel in handen hebben. Dus heb je best marketeers in dienst die weten hoe ze de buzz in gang moeten zetten. Buitenstaanders zullen dan verder buzzen, waarna jij een nieuw stukje van de puzzel uitstuurt en mensen verder aan het dromen zet. Van zodra je product goed genoeg is, gooi je het op de markt. Dan kopen mensen het en zijn ze een beetje teleurgesteld. Jij bent ondertussen al weer weg, sleutelend aan the next big thing.”

Zullen ontevreden consumenten niet voorgoed afhaken? “Dat gebeurt zelden of nooit. Consumenten willen immers geen product dat absoluut perfect is en al hun problemen oplost, want dan stopt hun jacht naar geluk voorgoed.”

Micael Dahlén, Nextopia. Leven, liefde en zaken in de expectations society, Het Spectrum, 17,99 euro.

Tekst: © Jan Stevens

Foto: © Veerle Van Hoey

De beslissing om CoLibro als samenwerkingsverband van onafhankelijke boekhandels stop te zetten, viel al op de buitengewone algemene aandeelhoudersvergadering van 13 september. “Boekhandelaars die niet op die vergadering aanwezig waren, weten dat waarschijnlijk nog altijd niet, want gedelegeerd bestuurder van CoLibro Luc Vander Velpen heeft die beslissing achteraf niet gecommuniceerd”, zegt Yvonne Steinberger, zaakvoerster van de Brugse boekhandel De Reyghere en tot 13 september voorzitster van de raad van bestuur van CoLibro. “CoLibro is al drie jaar verlieslatend. Eerder dit jaar zijn er nog een paar belangrijke leden uitgestapt en is de Mechelse boekhandel Forum failliet gegaan. Een paar grote uitgevers hebben toen gezegd: ‘Wij beschouwen CoLibro niet langer als representatief voor de onafhankelijke boekhandels en daarom gaan we onze contracten tegen het einde van het jaar opzeggen.’ Ze vonden dat een te kleine groep voordeel had van de bijdragen voor reclamecampagnes die ze aan CoLibro betaalden.”

CoLibro werd in 1998 op initiatief van Luc Vander Velpen en een twintigtal grote zelfstandige boekhandels boven de doopvont gehouden. “De organisatie is toen opgericht als een coöperatieve vennootschap”, zegt Steinberger. “Door samen te werken, wilden we de onafhankelijke boekhandels krachtiger maken tegenover uitgevers en zagen we ook mogelijkheden om met nationale acties en reclamecampagnes met onze consumenten te communiceren. Maar hoe langer hoe meer werd werd CoLibro een vehikel dat vooral bezig was met zichzelf te onderhouden. De belangen van CoLibro en van de boekhandels groeiden uit elkaar. Er werd bespaard op communicatie, terwijl de leden samen met de uitgevers voor die communicatie betaalden. De economische crisis heeft de beslissing versneld om de stekker uit het stopcontact te trekken. Als je boekhouder er op wijst dat je op je balans een grote kostenpost als CoLibro hebt staan die niet veel opbrengt, weet je hoe laat het is.”

“Colibro heeft altijd zijn best gedaan”

In een eerste reactie bevestigt Luc Vander Velpen dat hij bezig is met de afhandeling van het huidige CoLibro, maar dat hij tezelfdertijd ook werkt aan een nieuwe vorm van samenwerken tussen een grote groep leden. “Uw berichtgeving is voorbarig. Binnen een paar weken kan ik uitsluitsel geven over hoe het verder zal gaan.” Een paar uur later belt hij terug. “We stoppen er inderdaad mee”, geeft hij toe. “Alle leden weten het ondertussen. Alleen zijn er nog een paar juridische bezwaren. CoLibro is een coöperatieve vennootschap waarvan alle aangesloten boekhandels aandeelhouder zijn. Het is niet eenvoudig om dat kluwen te ontwarren. Er zijn de laatste vier jaar meerdere grote boekhandels over kop gegaan, maar het faillissement van Forum was er een te veel: zij vertegenwoordigden 10% van onze omzet. Ik lees nu dat boekhandels worden overgenomen en dat er nieuwe opengaan, alleen is de vraag of zij de failliete winkels kunnen vervangen. Daar komt bij dat de Vlaamse boekhandelaars vergrijzen: de meesten zijn ouder dan vijftig en we missen een generatie jonge boekhandelaars waardoor de dynamiek weg is. Bovendien is de samenstelling van onze groep nog diverser geworden dan voorheen en ligt het rendement in het boekhandelsvak niet bijzonder hoog. CoLibro heeft de afgelopen jaren nochtans goed gewerkt. Tussen 2006 en 2010 hebben wij onze leden 32% omzetgroei bezorgd en ook het laatste boekjaar hebben we afgesloten met winst.”

Die winst is vooral op rekening te schrijven van Books2, de in 2008 opgerichte zusterorganisatie van 120 krantenwinkels die ook onder de vennootschap CoLibro is ondergebracht en die voorlopig verder blijft werken. “De koepel voor de onafhankelijke boekhandels heeft een gecumuleerd verlies van 80.000 euro”, geeft Vander Velpen toe. Het verwijt dat hij zijn eigen belang op dat van de boekhandels liet voorgaan, wijst hij resoluut van de hand. “Ze kunnen ons toch niet kwalijk nemen dat we onszelf in stand hebben willen houden? CoLibro is geen liefdadigheidsinstelling; ik ben als gedelegeerd bestuurder verplicht om dat bedrijf gezond te houden. Al van bij de oprichting hoor ik mensen zeggen dat CoLibro opgericht is om Luc Vander Velpen een boterham te bezorgen. Maar ik heb nog nooit iemand een onderneming weten opstarten om iemand anders te eten te geven. Een boekhandelaar verdient ook geld en een uitgever nog veel meer.”

Hebben de uitgevers de beslissing om CoLibro op te doeken geforceerd? “Absoluut niet. Na het faillissement van Forum heb ik begin dit jaar met de uitgevers gepraat en hen laten weten dat het niet goed zat. Zij hebben daar toen zeer correct op gereageerd. Het is trouwens niet in hun belang dat er geen samenwerkingsverband tussen boekhandels meer is.”

Waarom zijn de voorbije jaren belangrijke boekhandels zoals de Groene Waterman, Walry en Passa Porta uit CoLibro gestapt? “Soms had dat te maken met media-acties die niet meer werkten, soms met een gebrek aan rendement. CoLibro heeft altijd zijn best gedaan. We zijn opgericht op een moment dat de zelfstandige boekhandel op sterven na dood was. Tussen 1988 en 1998 is 38% van de onafhankelijke boekhandels verdwenen. Iedereen was toen in paniek, maar wij hebben terug perspectief gebracht. Ik ga met geen modder gooien. Ik weet van veel boekhandelaars heel veel dingen, maar dat zijn professionele zaken en die moeten ook professioneel blijven. De Groene Waterman heeft sinds hij bij CoLibro weg is bij mijn weten nog geen winst gemaakt. Dat is erg voor zo’n goeie boekhandel. Vraag de resultaten eens op van alle Vlaamse boekhandels: die zijn rampzalig. Toch blijf ik ervan overtuigd dat een grote zelfstandige boekhandel een rol kan spelen in het boekenvak, ook al is dat niet vanzelfsprekend.”

© Jan Stevens

Morgen een jaar geleden

Sebastiano Mondadori, De Bezige Bij, (oorspronkelijke titel: Un anno fa domani, 272 blz., 18,90 euro.

“Op de avond dat mijn broer me heeft weten te overtuigen van het bestaan van een hiernamaals, zit de barman te wachten tot we eindelijk onze derde Negroni ophebben zodat hij kan gaan sluiten.”

Morgen zal het precies een jaar geleden zijn dat voedingsdeskundige Vittorio Congedo’s vrouw Teresa begraven werd nadat ze in een auto-ongeluk om het leven kwam. Teresa’s dood maakte van Vittorio in een klap een rijk man. Samen met zijn nieuwe, twintig jaar jongere vrouw Carola reist hij van Rome naar Milaan voor het huwelijk van zijn nicht. De avond voor de begrafenis van Teresa, dook hij met de toen negentienjarige Carola in de koffer. Het dieetadvies dat zij kwam vragen, eindigde in een zwangerschap en een min of meer gedwongen huwelijk. Worstelend met een latente alcoholverslaving, vraagt hij zich onderweg naar de bruiloft in Milaan af of hij zijn dode vrouw eigenlijk ooit echt gekend heeft.

In het tragikomische Morgen een jaar geleden verhaalt Sebastiano Mondadori met zwier en ironie het rouwproces van de door schuldgevoelens geplaagde Vittorio. Jammer dat Mondadori af en toe de weg kwijt raakt en zijn personages even nietszeggend en rumoerig laat klinken als het publiek in een Italiaanse trattoria op een drukke zaterdagavond.

© Jan Stevens