De ambassadeur van Al Gore

Ecodesigner Serge de Gheldere probeert al jarenlang mensen en bedrijven ervan te overtuigen om ecologisch verantwoord te ondernemen. Hij voelde zich vaak een roepende in de woestijn, tot Al Gore hem in 2006 benoemde tot zijn klimaatambassadeur in België.

 

Er wordt keihard gewerkt op de oude industriële site in de Vaartkom in Leuven. Terwijl sloophamers aan de ene kant van het water oude fabrieksgebouwen met de grond gelijk maken, verschijnen aan de andere kant de betonnen skeletten van wat binnen afzienbare tijd trendy lofts zullen worden. Tussen al dat bouwgeweld staat de oude graanverwerkingsfabriek aan de Leuvense jachthaven fier rechtop. Hier huist, naast een pak andere jonge bedrijfjes, Futureproofed, het duurzaamheidsconsultancybureau van ingenieur en Al Gore-ambassadeur Serge de Gheldere. Negen jaar geleden ging De Gheldere met Futureproofed van start. “Toen was duurzaam ondernemen nog niet zo’n hot issue”, zegt hij. “De markt aan duurzame producten was enorm versnipperd. Ik kreeg het lumineuze idee om al die producten en ideeën in een catalogus te verzamelen en op een toffe manier aan de geïnteresseerden aan te bieden. Ik wou ook ecologisch advies gaan verschaffen aan particulieren en ondernemingen die gingen bouwen of verbouwen. Bij de opstart van mijn bedrijf in 2000 noemde ik mezelf ‘ecodesigner’. Maar de reacties waren niet bemoedigend. Veel mensen keken me verwonderd aan: ‘Waar ben jij mee bezig? Met ecodesign? Er is toch geen probleem? Laat ons gewoon rustig verder aanmodderen.’ Ik kreeg toen echt een koude douche. Want ik was heel enthousiast over al die ecologisch verantwoorde, slimme producten. Ik had verwacht dat al mijn medemensen er automatisch even enthousiast over zouden zijn, en dat Futureproofed van in het begin een gigantisch succes zou worden. Zo is het natuurlijk niet verlopen. De echte boost is er uiteindelijk pas gekomen na ‘An Inconvenient Truth’ van Al Gore.”

 

Op stap met Al Gore

In het najaar van 2003 zag Serge de Gheldere Al Gore een speech geven over de klimaatverandering. “Hij sprak op de Universiteit van New York en blies me van mijn sokken. Voor het eerst zag ik cijfers en grafieken die zwart op wit duidelijk maakten hoe slecht het met de ijslagen gesteld is. Gore toonde aan dat het drastische afsmelten van ijskappen en gletsjers allesbehalve natuurlijk kon zijn. Die informatie was nieuw voor mij, en meteen besefte ik: ‘Man, we have a situation here.’ Ik ben Al Gore daarna blijven volgen. Ik hoorde dat hij een documentaire aan het maken was, en dat hij duizend mensen wou opleiden om zijn presentatie over klimaatverandering voor anderen te geven. Ik heb toen bij hem gesolliciteerd. In oktober 2004 kreeg ik bericht dat ik aanvaard was. Ik was dolgelukkig. Mijn moeder dacht dat ik lid van een sekte geworden was.”

Het weekend nadat De Gheldere hoorde dat hij door Al Gore uitverkoren was om zijn ‘ambassadeur’ te worden, boekte hij een vlucht naar Nashville, Tenessee. “Die drie dagen in het Hiltonhotel van Nashville waren een fantastische ervaring. In totaal waren we met 150 mensen, voornamelijk Amerikanen. Ik was een van de weinige buitenlanders en bijgevolg een curiosum. De programmadirectrice stelde me voor aan Gore. ‘Al,’ zei ze, ‘this is Serge and he’s from Belgium.’ Ik vond die ongedwongen sfeer heel cool. Ik heb diezelfde avond nog het concept van het passiefhuis aan Gore proberen verkopen. Hij zat toen al in het bestuur van Apple. Ik wist dat Apple een nieuwe campus ging bouwen, en ik dacht: ‘Het zou toch fantastisch zijn als Apple voor het passiefhuisconcept zou vallen.’ Ik had een brochure bij me, heb het Gore helemaal uitgelegd en hij zei: ‘Ik zal er eens naar kijken.’ Ik hoopte stilletjes dat hij het op een bestuursvergadering aan Steve Jobs zou vertellen, maar daar is blijkbaar niets van in huis gekomen. Je kunt maar proberen, hé. (lacht)”

Van zodra Serge de Gheldere terug in België was, begon hij lezingen over de dreiging van de klimaatverandering te geven. “We hadden ons er bij Al Gore toe verplicht om tien lezingen per jaar te geven. Ik kreeg bijna onmiddellijk een stormloop van aanvragen om in bedrijven en verenigingen te komen spreken. Ik heb er dat jaar meer dan 100 gegeven.”

“Die lezingen waren natuurlijk een goeie zaak voor Futureproofed. Ze maakten zichtbaar waar ik al zolang mee bezig was. Van alle Gore-ambassadeurs van over de hele wereld heb ik de meeste lezingen verzorgd. Een jaar lang was ik een paar keer per week ’s avonds weg. Zo goed als alle huiselijke beslommeringen kwamen bij mijn vrouw terecht, en na verloop van tijd begonnen mijn kinderen te klagen. Het was boeiend, maar tegelijk ook heel moeilijk.”

“De kritiek van de klimaatsceptici is ondertussen wel verstomd. In het begin had ik iedere avond prijs, en zaten er altijd een aantal in de zaal die het debat wilden aangaan. Nu gebeurt dat nog zelden, en wind ik me daar ook niet meer in op. Ik concentreer me op de meerderheid van mensen die wel overtuigd zijn. Maar het is niet omdat ze weten dat de aarde opwarmt, dat ze hun gedrag veranderen. Er blijven heel veel obstakels. Soms denken ze dat maatregelen te duur zijn, of zeggen ze: ‘Wij kunnen als individu toch niets doen?’ Vaak hoor ik ook: ‘We hebben geen zin om onze luxe en comfort op te geven en om terug te keren naar het Bokrijk van 100 jaar geleden.’ Nog een steeds weerkerende gemeenplaats is: ‘Waarom zouden wij er iets aan doen als er in China iedere week een nieuwe steenkoolcentrale opgestart wordt?'”

 

Factor 10

Ondertussen tikt de klok genadeloos verder. Serge de Gheldere: “Soms ben ik echt bang dat we de boot aan het missen zijn. Een aantal recente studies waarschuwen voor zichzelf versterkende veranderingen, waarbij er bijvoorbeeld methaangas uit de permafrost vrij komt die nog meer opwarming met zich mee zal brengen. Toen ik Al Gore voor het laatst zag, zei hij dat er 75% kans is dat er binnen vijf jaar in de zomer helemaal geen ijs meer zal liggen op de Noordpool, en dat voor het eerst in meer dan een miljoen jaar. Oudere studies voorspelden dat scenario maar tegen 2050. En toch blijven we treuzelen, en focussen we ons op dagelijkse, onnozele dingen, op pietluttigheden. Het is meer dan tijd om wakker te schieten en de juiste keuzes te maken. Je kunt veel doen: neem de fiets in plaats van de auto, laat een energie-audit van je huis maken, koop een hybride, probeer de carpolicy op je werk groen te kleuren, schakel over op groene stroom, ijver er voor dat er een paar keer per week vegetarische maaltijden op school geserveerd worden…. Heel wat bedrijven hebben de boodschap wel begrepen; politici en particulieren moeten dringend volgen.”

“Om echt iets aan de klimaatverandering te doen, moet de CO2-uitstoot in het westen tegen 2040 met 90% gereduceerd worden. We moeten tien keer beter presteren in de reductie van CO2 dan we tot nu toe doen. Dat is geen illusie: er zijn vandaag al heel wat cases uit de industrie, de bouw en de autosector die die ‘Factor 10’ nu al halen, die geld opbrengen en niet aan comfort inboeten. CO2-reductie hoeft helemaal geen stap achteruit te zijn, richting Bokrijk, maar kan juist twee resolute stappen vooruit betekenen. We moeten radicaal herdenken waar we mee bezig zijn. Daarom is het belangrijk dat er eerst in kaart gebracht wordt voor hoeveel CO2 alle sectoren uit de economie verantwoordelijk zijn. Meten is weten. Futureproofed heeft dat voor het Europese Parlement gedaan. Dat is een immense organisatie, met 10.000 mensen op 1 miljoen vierkante meter, waarvan er velen vaak heen en weer vliegen. We hebben alles in kaart gebracht, en zijn van daaruit op zoek gegaan naar aantrekkelijke, haalbare en rendabele oplossingen die de CO2-emissies helpen minimaliseren. Onze voorstellen reduceren de CO2-uitstoot met 30% en brengen geld op. Wij werken holistisch. Dat klinkt soft, maar het is wel belangrijk: we pikken er niet een element uit, maar onderzoeken het geheel. Het resultaat is dat onze klanten geld verdienen, hun CO2-doelstellingen halen en hun comfort vergroten.”

 

Commerciële revolutionairen

Waar komt het ecologische bewustzijn van Serge de Gheldere vandaan? “Ik heb als jonge ingenieur een tijd bij Baxter in Chicago gewerkt. Daar heb ik gezien hoe mensen en bedrijven op een andere manier met ecologie en duurzaamheid omgaan. Ik heb daar de supermarkt Whole Food leren kennen. Hij ziet eruit als een Delhaize, het is er aangenaam shoppen, maar alles is er resoluut ecologisch en biologisch. Er hangt helemaal geen ‘Wij-zijn-beter-dan-de-rest-sfeertje.’ Ik was onlangs nog in een biowinkel bij mij in de buurt, en ik had echt het gevoel dat de toon daar impliciet was: ‘Wij leven bewuster en beter dan al die anderen.’ Bij Whole Food had ik dat niet. Terug in België groeide dan het idee om Futureproofed op te richten.”

“De stap naar zelfstandig ondernemer was niet vanzelfsprekend. Ik kom niet uit een nest van zakenlui. Mijn ouders zijn arts, mijn broer ook. Ik heb alle klassieke fouten gemaakt: mensen aangenomen en hun lonen betaald, om vervolgens zelf niets meer over te houden. Ik heb ook lang geworsteld met de identiteit van Futureproofed. De oorspronkelijke invalshoek was ideologisch: er is een milieuprobleem, hoe kunnen we daar oplossingen voor aanbieden die op alle gebieden een verbetering inhouden en ook nog eens geld opbrengen? En dat is tot op de dag van vandaag zo gebleven. Ik ben verschillende keren bijna gestopt. Soms leekt het zinloos om ermee door te gaan, had ik het gevoel alsof ik amper een verschil kon maken in de strijd voor een beter milieu. Gelukkig is er na die opleiding bij Al Gore eindelijk vaart in gekomen. Ik kon met een aantal grote bedrijven in zee gaan, en heb mijn tanden in grotere projecten kunnen zetten. Nu werk ik samen met drie schitterende partners: jeugdvriend en studiegenoot Steven Van Praet, energiespecialist en ex-piloot Jan Aerts en ingenieur Mara Callaert.”

Zijn de ingenieurs bij Futureproofed ‘revolutionairen’? ‘Misschien wel, maar dan toch commerciële revolutionairen. Dat commerciële is belangrijk – als we er geen geld mee kunnen verdienen, blijven we dit niet doen. En we willen er ook andere bedrijven geld mee helpen verdienen. We zijn geen groene jongens in de klassieke zin van het woord, we willen niet in de ‘geitenwollensokkenhoek’ gezet worden. ‘Geitenwollensokken’ is trouwens een slechte term. Er zijn twee soorten geitenwol: mohair en kasjmier. De duurste truien die je in de winkel kunt vinden, bestaan dus uit geitenwol. (lacht) We worden wel gedreven door het doel om de wereld terug leefbaar te maken. We zijn geen opportunisten. We hebben een duidelijke missie: we willen die levensnoodzakelijke ‘Factor 10’ helpen bewerkstelligen.”

 

 

Serge de Gheldere

 

          41, gehuwd, drie kinderen.

          2000: start het duurzaamheidsconsultancybureau Futureproofed op in Leuven.

          2006: wordt door Al Gore en zijn Climate Project uitverkoren om diens Vlaamse klimaatsambassadeur te worden.

          Vanaf 2007: geeft in totaal meer dan 140 lezingen over de klimaatverandering voor bedrijven en verenigingen

          Het vierkoppige team van Futureproofed werkt(e) aan projecten bij Nike, Fortis, Ecover, Colruyt, het Europese Parlement

 

 

Naar wie kijkt Serge de Gheldere op?

 

Amory Lovins. “Hij is voorzitter van het Rocky Mountain Institute, een organisatie die bedrijven al dertig jaar helpt zoeken naar duurzame, rendabele oplossingen. In 1999 verscheen ‘Natural Capitalism’. Lovins’ boodschap: investeren in menselijk en natuurlijk kapitaal is een uitstekende manier om geld te verdienen en jobs en welvaart te creëren.”

 

Steve Jobs. “Jobs vertrekt altijd vanuit de mens. Hij vraagt zich af: ‘Hoe kunnen we technologie beter en aangenamer maken voor de gebruikers?’ Bij Steve Jobs staat alles in dienst van zijn klanten en de customer experience. Het succes van Apple is het duidelijkste bewijs dat hij gelijk heeft.”

 

© jan@janstevens.be

I’ve seen the future: it is murder

In zijn boek De klimaatoorlogen schetst Harald Welzer een somber beeld van onze nabije toekomst. Volgens Welzer zal de klimaatverandering voor bruut geweld, totale chaos en massale vluchtelingenstromen zorgen. “Alleen radicale verandering kan ons misschien nog redden.”

 

Van de lectuur van De klimaatoorlogen van de Duitse sociaalpsycholoog Harald Welzer wordt een mens niet vrolijker. Volgens Welzer zal de opwarming van de aarde verstrekkender gevolgen hebben dan iemand tot hiertoe voor mogelijk hield. Door de klimaatverandering wordt overleven quasi onmogelijk in delen van Afrika, Azië, Oost-Europa, Zuid-Amerika, het noordpoolgebied en op eilanden in de Stille Oceaan. In grote gebieden zullen steeds meer mensen steeds minder toegang hebben tot hulpbronnen zoals drinkbaar water. Welzer voorspelt dat die primaire overlevingsstrijd binnen afzienbare tijd zal uitmonden in meedogenloze geweldconflicten, met miljoenen klimaat- en oorlogsvluchtelingen tot gevolg. Hij ziet één grote winnaar: geweld in al zijn vormen en facetten, met een boomende economische sector van huurlingenlegers en beveiligingsfirma’s. “Geweld dreigt in de 21e eeuw onze natuurlijke staat van zijn te worden. Westerse staten zullen er alles aan doen om de klimaatvluchtelingen buiten hun grenzen te houden, zijn zich daar volop op aan het voorbereiden, en zullen niet aarzelen om have en goed met geweld te verdedigen.”

Welzer eindigt zijn boek met een citaat van de Duitse theaterauteur Heiner Müller: “Optimisme is slechts een gebrek aan informatie.” Wie De klimaatoorlogen gelezen heeft, zal alleen maar kunnen hopen dat Harald Welzer zich verkeerd geïnformeerd heeft. Maar die kans is miniem, want Welzer heeft als sociaal wetenschapper een ijzersterke reputatie.

 

Anders gaan leven

“De klimaatoorlogen is inderdaad geen optimistisch boek”, zegt Harald Welzer met gevoel voor understatement, terwijl hij koffie inschenkt. We zitten in de bibliotheek van het Kulturwissenschaftliches Institut in Essen, waar Welzer directeur is van de onderzoeksgroep Interdisciplinary Memory Research. Buiten valt de regen in bakken neer, en lijkt het alsof de Apocalyps al losgebarsten is. “Toen ik uw boek las”, zeg ik, “bleef dat ene zinnetje uit The Future van Leonard Cohen door mijn hoofd spoken: ‘I’ve seen the future, brother: it is murder.'” Welzer knikt bedachtzaam. “Ik vrees dat Cohen gelijk heeft. De vooruitzichten zijn allesbehalve schitterend. Zeker omdat er tot hiertoe niet echt ingrijpende maatregelen genomen zijn om de klimaatverandering te lijf te gaan. De huidige economische crisis kleurt het plaatje nog zwarter. Je hoort bewindslui nu verklaren: ‘We moeten de recessie bestrijden, en misschien blijven er dan nog middelen over om ons met de opwarming van de aarde bezig te houden.’ Als je dan ziet waar ze hun geld aan spenderen, is het zonneklaar dat er later geen cent meer zal overschieten om die opwarming tegen te gaan. Veel liever stoppen ze zomaar geld in de bank- en de autosector, in plaats van het te gebruiken om fundamentele veranderingen in onze industrie en in onze manier van leven door te voeren. Dat belooft niet veel goeds.”

 

Terwijl de economische crisis een uitgelezen kans is om onze manier van leven te herdenken?

“Zeker. We moeten radicaal op zoek naar een nieuwe manier van politiek voeren. Maar laat me eerst stellen dat ik van nature niet al te pessimistisch ben. Ik leef graag. En in vergelijking met andere plaatsen in de wereld is de toestand voor West-Europa op het eerste gezicht niet zo dramatisch. Mijn pessimisme is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek; mijn optimisme op burgerzin. Wat ik zeker niet wou, is een boek schrijven met de valse optimistische ondertoon: ‘Het klimaat gaat naar de haaien, maar als je wat minder met de auto rijdt en meer de trein neemt, komt het allemaal wel goed.’ Ik haat dat soort van loze praat. 98% van alle klimaatwetenschappers zijn het erover eens dat we met een ernstig probleem zitten. Maar alle prognoses die in het verleden gemaakt zijn, hinken de realiteit achterna. Alles gebeurt veel sneller dan ooit voorspeld was, en alle fenomenen versnellen zichzelf. Wetenschappers geven ons nog zeven jaar voor het ‘point of no return’ bereikt is. Maar er zijn er steeds meer die vrezen dat we er al voorbij zijn. Het grootste probleem is niet individueel gedrag, het grootste probleem is ons economisch systeem, onze manier van leven. Mensen kunnen kritisch zijn en zichzelf uitroepen tot ‘low impact man’, maar ze blijven sowieso ‘part of the game’. Het verkleinen van individuele ecologische voetafdrukken kan lollig zijn, en kan zelfs omgezet worden in een hype, maar is natuurlijk niet dé oplossing om de klimaatverandering tegen te gaan. ‘Dé oplossing’ kan nooit gelinkt zijn aan een economie die groei als enige adagium kent. Het grote probleem is dat het Westerse kapitalistische systeem altijd bedoeld was als een particulier systeem, en nooit uitgedacht is om uit te groeien tot iets universeel. Tot hiertoe leefden we in een extreem veilige omgeving met extreme welvaart, maar de prijs is altijd door anderen betaald. Sommigen stellen dat de markt alles wel zal regelen. We kunnen nu met onze eigen ogen zien dat de markt helemaal niets regelt. Al die neoliberale bullshit… Zie hoe snel alles instort, dat is toch verbazingwekkend? Wie had zes maanden geleden durven voorspellen dat banken staatseigendom zouden worden, of dat bedrijven gesubsidieerd zouden worden door de overheid? Wie waagde het toen om kapitalisme te zien als een systeem met grote defecten? Dat was als vloeken in de kerk. Kijk waar we nu staan.”

 

Niet wij, maar onze voorgangers hebben de klimaatverandering veroorzaakt. De oorzaken liggen in de industriële revolutie. Wij moeten het nu oplossen, maar zullen er zelf misschien nooit de vruchten van plukken. Misschien hebben we het daardoor zo lastig om ingrijpende maatregelen te nemen?

“Dat is juist. Als we er toch in zouden slagen om onze manier van leven totaal anders te organiseren, mogen we zelfs onze handen in onschuld wassen. Niet onze generatie heeft deze ellende veroorzaakt. Integendeel, wij hebben de vinger op de wonde gelegd, en al vroeg de milieuproblemen gesignaleerd. Jaren geleden betoogden we tegen kernenergie. Vijfentwintig jaar geleden was ik actief in de anti-atoombeweging. We organiseerden manifestaties en waarschuwden voor doemscenario’s, en dan was er dat vreselijke ongeluk in Tsjernobil en er gebeurde helemaal niets. De wereld bleef gewoon doordraaien. Dat was een rare ervaring.”

 

Misschien loopt het ook nu met een sisser af?

Ik denk het niet. De klimaatverandering zal drastische veranderingen teweeg brengen. Droogte, overstromingen en natuurrampen zullen voor een acuut gebrek aan primaire hulpbronnen zorgen. Klimaatwetenschappers maken hun fantastische computermodellen en scenario’s voor de toekomst. Als sociaal wetenschapper voeg ik daaraan toe: waarom kijken we niet naar de geschiedenis? En wat kunnen we daaruit leren over de voorwaarden voor gewelddadige conflicten? Als iets overleving onmogelijk maakt, of het gevoel geeft dat overleven onmogelijk wordt, is geweld altijd een optie. In 2050 zullen twee miljard mensen onder de waterschaarste lijden. De somberste prognoses hebben het zelfs over zeven miljard. Wat voor gevolgen zal dat hebben? Ook in onze moderne, meer gesofisticeerde wereld is geweld dan een optie. Niemand kan je de verzekering geven dat de inwoners van onze ‘fantastische’, democratische samenleving er nooit hun toevlucht toe zullen nemen. We hebben genoeg voorbeelden van het tegendeel gezien, zelfs na de Tweede Wereldoorlog.”

 

De opwarming van de aarde zal voor een nieuwe, massale stroom van klimaatvluchtelingen zorgen?

“Ja, en snel. Er is al zoveel tegenstand tegen de huidige stroom van politieke en economische vluchtelingen. De meeste Europeanen willen geen vluchtelingen opvangen. Ze ‘storen’, en brengen zogezegd kleine criminaliteit, drugs en overlast met zich mee. Degenen die dat beweren, zijn natuurlijk ordinaire racisten. ‘Het is zo fijn hier zonder al die vreemdelingen.’ Het idee dat wij op een eiland van gelukzaligheid leven en dat alle buitenstaanders daar deel van willen uitmaken of het willen vernietigen, is springlevend. De visie van de overgrote meerderheid van de westerlingen is dat de problemen buiten hen liggen, dus willen ze de anderen ten koste van alles ook buiten houden. Het Verdrag van Schengen heeft voor een open ruimte binnen de Europese grenzen gezorgd, met als gevolg dat de noodzaak gegroeid is om de buitengrenzen nog beter af te sluiten. In 2005 heeft de Europese Unie daarvoor zelfs een organisatie opgericht: Frontex, wat staat voor Frontières Extérieures. Frontex klinkt cool, niet? (lacht) Het agentschap heeft een hoog James Bondgehalte. Op dit moment werken er een honderdtal mensen, die bezig zijn met het rekruteren en trainen van meer dan vijfhonderd mobiele grenspolitieagenten uit de verschillende lidstaten. Zij zullen de buitengrenzen van de EU gaan bewaken. Frontex heeft de beschikking over twintig vliegtuigen, dertig helikopters, ruim honderd schepen en verfijnde technologische snufjes, zoals nachtkijkers. Je kan er vergif op innemen dat de grensbeveiliging nog verder zal evolueren. Zeker als de economische crisis dieper wordt, met massale werkloosheid en met regeringen die tot op het tandvlees zitten en geen geld meer kunnen uitgeven. Net op dat moment zullen klimaatvluchtelingen naar ons toe komen. Wie zegt dat overheden op dat moment niet hun toevlucht zullen nemen tot meer ‘radicale’ oplossingen? De Noord-Afrikanen die nu naar het Italiaanse Lampedusa overvaren, worden gecatalogeerd onder ‘een humanitaire ramp’. Maar wat als er nóg meer komen, en wij niet meer over de middelen beschikken om ze op te vangen? Zal het dan nog een humanitaire catastrofe zijn of een probleem dat we op een andere manier moeten oplossen?”

 

Het gevaar is groot dat we dan kiezen voor een ‘drastische oplossing’?

“Waarschijnlijk. Misschien noemen we hen dan wel piraten, en geven we onszelf zo een vrijgeleide om hen af te knallen. We leven in een tijdperk waarin geweld meer en meer aanvaard wordt, en spreken er in newspeak over. We hebben het dan waarschijnlijk niet over een humanitaire catastrofe, maar over een ‘humanitaire actie’.”

“We zullen dan natuurlijk niet zelf onze handen vuil maken, maar het geweld uitbesteden aan een ‘beveiligingsfirma’ of een Private Military Contractor, zoals dat nu al massaal gebeurd in Afghanistan en Irak. Onze democratische staten willen vermijden dat ze in situaties terecht komen waarin ze zich zelf aan geweld bezondigen. Ze delegeren het liever.”

“We kunnen niet langer een onderscheid maken tussen economische en politieke vluchtelingen, klimaat- of oorlogsvluchtelingen. De verschillende motieven om op de vlucht te slaan, infecteren elkaar. Eilanden zoals de Malediven dreigen te verdwijnen. Niemand weet wat er met mensen moet gebeuren die hun samenleving dreigen te verliezen.”

 

Soedan

U noemt het gewelddadige conflict in Darfur ‘de eerste klimaatoorlog’. U schrijft: “Kijken naar Soedan, is kijken naar onze toekomst.” Soedan is een case study voor wat er ons te wachten staat?

“De mogelijkheid is zeer reëel dat het schrikbeeld van Darfur wijdverspreid geraakt. Wij leven in de illusie dat we in tegenstelling tot Soedan in een stabiele maatschappij leven met wet en orde, maar eigenlijk hebben we geen enkele garantie dat onze condities zo stabiel zijn. In de sociale theorie bestaat er geen theorie over snelle maatschappelijke veranderingen, maar maatschappijen kunnen wel degelijk extreem snel veranderen.”

“We weten niet hoe we rampscenario’s moeten aanpakken, want niemand heeft ze ooit bestudeerd. We hebben er gewoon geen benul van hoe we best omgaan met de economische crisis en onze milieuproblemen. We zitten in een heel bizarre situatie. Ons huidige tijdsgewricht staat haaks op ons beeld van ‘onze perfecte samenleving’. Het is interessant om te zien hoe politici zich in deze omstandigheden gedragen. Ze doen alsof ze rationeel reageren, maar eigenlijk weten ze helemaal niet wat te doen. Niemand weet het. Niets werkt. De werkloosheid stijgt schrikbarend, binnen een jaar gaan grote bedrijven over kop, en uiteindelijk zullen staten failliet gaan. Wie heeft een concept? Wie weet hoe we hiermee moeten omgaan? Praten we binnen een paar maanden of een paar jaar nog over stabiele samenlevingen? Het ziet ernaar uit dat we een totale crash tegemoet gaan, want politici proberen de uitslaande brand te blussen met zuurstof. Ze zeggen dat ze van de Grote Depressie in de jaren dertig geleerd hebben en dat ze geld in het systeem moeten pompen om het te redden. Maar is dat wel waar? De crisis heeft zijn oorzaak in teveel virtueel geld; nu pompen ze er nog eens extra virtueel geld in. Volgens mij wordt de toestand zo alleen maar erger.”

“Soedan leert ons dat gewelddadige conflicten minder te maken hebben met ideologische of raciale aspecten, maar veel meer verbonden zijn met milieufactoren. Klimaatverandering zal conflicten zoals Darfur intensifiëren en uitbreiden. Het conflict in Soedan heeft een ander karakter dan ‘traditionele’ gewelddadige conflicten, het zijn geen twee partijen die tegen elkaar vechten in de hoop dat het niet te lang zal duren. Oorlog is er een staat van zijn geworden. Als de chaos te diep doorgedrongen is, wordt het bijna onmogelijk om terug min of meer orde op zaken te stellen. In het noorden van Soedan heeft de woestijn zich de laatste veertig jaar honderd kilometer in de richting van het vroegere vruchtbare zuiden uitgebreid. Er valt steeds minder regen, en door het massale kappen van bossen heeft de bodemerosie het land onvruchtbaar gemaakt. De klimaatverandering wil voor Soedan zeggen dat tegen 2030 de temperatuur met een halve graad gestegen zal zijn, en dat de regenval elk jaar nog eens met vijf procent zal verminderen. De graanoogst zal daardoor nog eens met 70 procent inzakken. Er wonen 30 miljoen mensen in Soedan, en door de jarenlange oorlog en de klimaatverandering zijn er nu al 5 miljoen interne vluchtelingen. Er is geen plek waar ze heen kunnen, en dat veroorzaakt nog eens extra geweld. In Soedan is overleven een concurrentiestrijd. In Darfur is het geweld omgeslagen in een openlijke oorlog.”

 

Wat voor effect heeft het schrijven van dit boek op uzelf gehad?

“Ik ben er zelf minder optimistisch door geworden. Het schrijven van De klimaatoorlogen heeft me keihard geconfronteerd met mijn eigen manier van leven. Ik vind het niet zo gemakkelijk meer om het vliegtuig te nemen, of om met mijn auto te rijden. Ook al weet ik dat het weinig uitmaakt, toch probeer ik mijn ecologische voetafdruk te verkleinen. Maar wat misschien nog veel belangrijker is, is dat ik na het schrijven van dit boek me steeds gretiger meng in politieke discussies. De klimaatoorlogen heeft veel deining veroorzaakt in Duitsland. Ik word vaak gevraagd voor klimaatdebatten, en heb ondertussen ook met heel wat politici gesproken. Al die gesprekken hebben me gedwongen om positie in te nemen. Dat lijkt gevaarlijk voor een academicus, maar ik vind het interessant om een beetje invloed te kunnen uitoefenen. De relatie tussen klimaatverandering en oorlog en geweld is hier zeer intens bediscussieerd. Ik heb met de minister van Buitenlandse Zaken gesproken, en met andere belangrijke politici. Ze hebben aandachtig geluisterd, en waren onder de indruk.”

“Een eerste goed stap zou zijn dat onze bewindslui de klimaatverandering niet minimaliseren en de gevolgen realistisch leren inschatten. We hebben geen enkele ervaring met een geglobaliseerd probleem als dit, dus is het belangrijk dat we er nuchter naar kijken en onszelf geen blaasjes wijsmaken. We beseffen te weinig dat er ons maar weinig tijd rest. Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) praat over worst case scenario’s tegen het jaar 2100. Niemand ligt daar wakker van. Dat is totaal abstract. Ze zouden eigenlijk gewoon moeten zeggen: ‘We hebben het over de toekomst van jullie kinderen.’ Dan wordt het probleem plots acuut, en schrikken mensen misschien wel wakker.”

 

Harald Welzer

 

          Professor Harald Welzer (°1958) is directeur van het Center for Interdisciplinary Memory Research aan het Kulturwissenschaftliches Institut in Essen en onderzoeker bij het departement Sociale Psychologie van de Universiteit van Witten/Herdecke.

          In 2006 verscheen van hem Daders, Hoe heel normale mensen massamoordenaars worden, waarin hij de omstandigheden onderzocht waarin gewone mensen aangezet werden tot genocide in Nazi-Duitsland, Rwanda en Bosnië.

 

Harald Welzer. De klimaatoorlogen, Waarom in de 21e eeuw gevochten wordt. Oorspronkelijke titel: Klimakriege. Vertaald door Corry van Bree. Ambo, Amsterdam. 304 blzn. 19,95 euro.

© jan@janstevens.be

%d bloggers liken dit: