‘Boomers hebben ook veel positiefs verwezenlijkt’

Mensenrechtenprofessor en fervent twitteraar Koen Lemmens (44) ruilt de 280 tekens in voor een 280 bladzijden dik boek. In De dwaling van de beeldenstormer rehabiliteert hij de boomers. “Wie ik vandaag ben, dank ik aan de generaties voor mij.”

Koen Lemmens, jurist en professor mensenrechten aan de KULeuven, schuwt op Twitter als @UwDienstwillige de kwinkslag niet. Ook het beschaafde debat gaat hij er niet uit de weg. Voor hem is Twitter geen open riool, bevolkt door trollen van divers pluimage. “Misschien heb ik geluk”, zegt hij. “De tweeps in mijn Twitter-bubbel variëren van stevig rechts tot zeer links en ik zie vooral gesprekken passeren waarin ideeën worden uitgewisseld. Op Twitter ontmoet ik mensen die anders in het leven staan en me de andere zijde van de medaille tonen. Voor mij is het een medium dat geesten opent.”

In zijn pas verschenen boek De dwaling van de beeldenstormer onderzoekt hij in 10 doordachte essays wat wij maatschappelijk, cultureel en intellectueel geërfd hebben van de generaties voor ons. “Uw collega Joël De Ceulaer suggereerde op een bepaald moment: ‘Koen, zou je niet beter een boek schrijven, in plaats van op Twitter continu ideeën rond te strooien?’ Ik heb dat dan maar gedaan.”

Waar komt uw Twitter-nom-de-plume @UwDienstwillige vandaan?

“Advocaten sloten heel lang geleden hun brieven af met ‘Uw dienstwillige’, dat leek mij zeer passend. (lacht) Ik vind Twitter zowel een vreemd als fascinerend medium. Als jurist kom ik er snel veel te weten. Ik vind er informatie van hoven en rechtbanken van overal ter wereld.”

Wie na uw tweets nu ook De dwaling van de beeldenstormer leest, weet hoe Koen Lemmens in het leven staat en of hij progressief of conservatief is?

“Wie mijn boek leest, zal zich vermoedelijk afvragen: helpen concepten als ‘progressief’ en ‘conservatief’ ons wel zoveel vooruit? In sommige domeinen ben ikzelf eerder conservatief, in andere progressief. Dat hangt af van het onderwerp én van de tijdsgeest. Ik nuanceer vooral, wat in deze tijden van polarisering toch belangrijk is. Het is zelden wit of zwart, maar meestal grijs. Veel is grijs.”

U bent een fan van ‘enerzijds, anderzijds’?

“Ja, maar op voorwaarde dat er uiteindelijk een keuze gemaakt wordt. Dat is niet hetzelfde als tegen de ene toehoorder zeggen: ‘enerzijds’ en tegen de andere: ‘anderzijds’. Dat is wel ongeacht het publiek altijd de ‘enerzijds’ én de ‘anderzijds’ van een probleem benadrukken om op het einde zélf een keuze te maken. In het volle besef dat de andere keuze óók verdedigbaar is.”

Heeft onze huidige generatie politici het daar moeilijk mee? Wijlen Jean-Luc Dehaene geldt nu als een groot staatsman. Misschien omdat hij na enig gepalaver wél keuzes durfde te maken?

“Ik sta soms heel kritisch tegenover de huidige generatie politici en tóch verdedig ik ze. Hun voorgangers functioneerden binnen een zuil en waren daardoor altijd min of meer verzekerd van een trouwe aanhang. We zijn vergeten hoe luxueus die omstandigheden waren. Het moest echt de spuigaten uitlopen vooraleer er een electorale afstraffing volgde. Ze hadden een vrijheid van handelen waar de politici van nu alleen maar van kunnen dromen. Bovendien wordt alles wat ze vandaag zeggen of ondernemen uitvergroot op sociale media. Werkelijk álles wordt geregistreerd. Probeer dan maar eens een beleid op lange termijn te voeren.”

Uw boek schreef u uit ergernis over de manier waarop de aanstormende jonge generatie nu afrekent met haar voorgangers?

“Het is inderdaad onder meer een reactie op kreten als: ‘Oké, boomer.’ Ik word niet zo gelukkig van die smalende commentaren.”

Omdat u die zelf naar het hoofd geslingerd krijgt?

“Nee, maar ik ken wel boomers die in hun tijd, toen zij actief waren, de samenleving ernstig probeerden te hervormen. Ik had het geluk dat zij mij daar als kind over vertelden. Het is heel gemakkelijk om vandaag de rekening van de vorige generaties te maken met uitspraken als: ‘Wij hebben van jullie de klimaatverandering geërfd.’ Zo worden de kosten in rekening gebracht zonder de baten mee te tellen. Met mijn boek wil ik eer betonen aan al die mensen van vorige generaties die hun best deden om de samenleving te hervormen.”

U bent geen kritiekloos bewonderaar van de vorige generaties?

“Natuurlijk niet, maar de intellectuele eerlijkheid gebiedt me om ook de positieve kant in ogenschouw te nemen. Het is heel makkelijk om de generatie van wijlen mijn grootvader te verwijten dat zij geen oog had voor de milieuproblematiek. Stel dat ik dat nog aan mijn opa kon vragen, dan zou hij dat zelfs toegeven. Alleen zou hij eraan toevoegen: ‘Op mijn veertiende zat ik wel als kompel in de mijn. Door mijn harde labeur van toen, kan jij nu aan een universiteit rondhangen.’ Ik ben grootvader daar zeer dankbaar voor.”

De klimaatverandering als erfenis is natuurlijk niet van de poes.

“Dat is zo, maar die vorige generaties hebben ook zeer positieve verwezenlijkingen op hun actief, zoals het sociaal zekerheidssysteem. Bij grootvaders generatie drong de ernst van de milieuproblematiek niet door. Zij waren in de eerste plaats bezig met werken en jobs. Een nieuwe moderne fabriek stond voor hen gelijk met veiligheid. Want zij wisten nog hoe het was om in gevaarlijk het in die koolmijnen was. Dodelijke arbeidsongevallen waren er schering en inslag.”

Door onze voorlopers als ‘boomers’ weg te zetten, verraden we eigenlijk dat we een deel van onze recentere geschiedenis vergeten zijn?

“Ja, en dan meer bepaald het sociale deel. Mijn moeder groeide op in een streek met een relatief grote sociaal-economische achterstand. Zo goed als elke familie had toen seizoenarbeiders die als arbeidsmigrant naar Wallonië trokken. Velen vestigden zich er definitief. Voor mijn familie is Marcinelle niet zomaar een grauwe randgemeente van Charleroi. De broer van mijn overgrootmoeder liet er op 8 augustus 1956 het leven in ‘La catastrophe du Bois du Cazier’, de grootste mijnramp uit de Belgische geschiedenis. Ik vind dat er onder andere op school té weinig aandacht was voor die arbeidsmigratie van Vlaanderen naar Wallonië.”

Omdat die migratie het beeld van de ‘transfers van het welvarende Vlaanderen naar het potverterende Wallonië’ in een ander daglicht zet? Niet zolang geleden waren de rollen nog omgekeerd?

“Ja, maar ook omdat we ons er zo bewust van worden welke offers mensen vroeger moesten brengen. Uren zaten ze op de gammele bus naar Charleroi om daar in de mijnen of in de industrie te gaan labeuren. Van hun inspanningen plukken wij nog steeds de vruchten.

“Ik hoorde grootvader vaak zeggen: ‘Vroeger was het niet beter. Ik weet dat omdat ik vroeger zelf heb meegemaakt.’ Hij had gelijk: het wordt in de toekomst alleen maar beter.”

Dat is dan afgezien van de verwoestende effecten van de klimaatverandering. Die erfenis kunnen we toch niet zomaar uitgommen?

“Waarom zou het ons niet lukken om ook daar een oplossing voor te vinden? Ik wil in deze kwestie een vooruitgangsoptimist zijn. In de jaren tachtig was er de zure regen, gevolgd door het gat in de ozonlaag. Daar werden maatregelen tegen genomen, zoals een verbod op CFK-drijfgassen. Dat ozonlaag herstelt zich en van de zure regen heb ik niets meer vernomen. Ik vind het erg dat een samenleving zo bang gemaakt is dat ze écht in ‘there is no future’ is beginnen geloven.”

Geldt dat ook voor de huidige gezondheidscrisis? Het angstvirus is intussen misschien besmettelijker geworden dan het coronavirus?

“Dat is mogelijk, maar weet u wat de kern van de zaak is? We zijn onze bewondering voor de wetenschap kwijt. Met onze kritiek op het ‘militair-industrieel-wetenschappelijk complex’ en ‘big pharma’ zijn we wat te ver doorgeslagen. Dat coronavirus nam wereldwijd gigantische proporties aan, er vielen honderdduizenden doden, maar binnen het jaar had de mens daar een antwoord op met een aantal vaccins. Is dat niet geweldig? Misschien moeten we daar moed uit putten voor onze strijd tegen de klimaatverandering.

“Mijn vader vertelt vaak hoe hij in 1969 opbleef om naar de eerste mens op de maan te kijken. Ik heb geen gelijkaardig verhaal voor mijn zoon. Onze generatie maakte geen collectieve ervaring mee zoals bijvoorbeeld ‘Expo 58’. Mijn ouders waren toen kind en daar wierpen ze en blik op de wereld in het magische jaar 2000. Die explosie van dromen en fantasie ervaarden wij nooit. Wij werden doemdenkers. ‘De wereld gaat naar de haaien.’ Ongetwijfeld zal dat ooit wel eens gebeuren, maar intussen zijn wetenschappers wel tot fantastische verwezenlijkingen in staat.”

In uw boek gaat veel aandacht naar het begrip identiteit en ‘de Vlaamse canon’.

“Het is nogal gemakkelijk om daar lacherig over te doen. Ik ben geen grote fan van een canon, maar het is niet per se een belachelijk idee. Als ik vandaag ben wie ik ben, is dat enkel en alleen te danken aan die generaties voor mij, aan wat zij me aan kennis en cultuur hebben overgeleverd. Daarom is zo’n canon best zinvol, alleen vraag ik me óók af: is dat in feite niet gewoon ons onderwijs? Een officiële canon kan sommige figuren en cultuuruitingen dan een extra likje verf geven. Dat is toch geen drama?”

Vandaag lijkt zowat het hele identiteitsdebat gekaapt door identitair-rechts.

“Ja, en dat is niet gezond. Ook andere stemmen moeten zich in die maatschappelijke discussie durven roeren. Nu overheerst de angst: ‘Zeg zoiets niet, want dan speel je extreemrechts in de kaart.’ Ik vind dat onverstandig, want zo geven we ongelooflijk veel macht aan mensen aan wie we die echt niet willen geven. Terwijl zij met bepaalde thema’s aan de haal gaan, zetten ze ons op een dwaalspoor. Want in plaats van ons op het door hen gekaapte thema te focussen, denken we na over onze positie ten opzichte van hen.

“Toen ik een tiener was, verleidde Vlaams Blokker Filip De Winter mij tot de gekste uitspraken. Aangezien De Winter in mijn ogen per definitie ongelijk had en iemand was met wie ik niet geassocieerd wou worden, sprak ik alles wat hij zei tegen. Als ik hem hoorde verkondigen: ‘Vandaag is het zaterdag’, riep ik: ‘Nee, vandaag is het de dag tussen vrijdag en zondag!’ (lacht)”

De allereerste Zwarte Zondag van 24 november 1991, toen het Vlaams Blok doorbrak, maakte op u als 15-jarige veel indruk?

“Dat was zeker een grote schok.”

Vandaag is opvolger Vlaams Belang bijna salonfähig.

“Ik weet eerlijk gezegd niet hoe we dat kunnen aanpakken. Ik vrees dat we de eerste jaren té weinig onderscheid maakten tussen de leiders en de kiezers. In sommige buurten in steden kampten mensen intussen met echte aanpassingsproblemen. We dreven hen te gemakkelijk in de armen van het Blok.”

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1988 brak het Vlaams Blok met bijna 18 procent van de stemmen door in Antwerpen. Naar aanleiding daarvan draaide de toenmalige VRT-journalist Paul Muys een ophefmakende reportage in de Antwerpse volkswijk Seefhoek. De racistische commentaar van de autochtone bewoners over hun allochtone buren zorgde voor afkeuring bij de weldenkende Vlaming. Maar in plaats van de ‘onfatsoenlijken’ van toen aan het Blok over te laten, hadden we die mensen beter ernstig genomen?  

“We keken te vaak op een hautaine manier op hen neer. ‘Wen eraan’, kregen ze als boodschap. ‘Live with it. Maatschappelijke problemen zijn nu eenmaal realiteit.’

“Uit peilingen blijkt dat de partijtrouw bij het Vlaams Belang hoog is. Het duurt lang vooraleer mensen de stap naar de extreemrechtse partij zetten. Maar eens die gezet, wordt het voor een centrumpartij moeilijk ze terug te halen. Wat niet wil zeggen dat centrumpartijen geen moeite meer moeten doen om er kiezers weg te halen. Het is goed dat ze dat blijven proberen. Maar belangrijker is: verhinderen dat nieuwe kiezers de overstap maken.”

Ik ken een paar prille dertigers die met Dries Van Langenhove dwepen. Nette jongens en meisjes die niet in de Seefhoek zijn opgegroeid, maar in een keurig Oost-Vlaams provincienest.

“Die jonge elite die zich door Dries Van Langenhove laat meeslepen, is inderdaad zorgwekkend. Daar heb ik geen begrip voor en ook geen antwoord op. Ik stel dat samen met u vast. Maar daarnaast is er ook die oude mevrouw die haar wereld ingrijpend zag veranderen, niet kan volgen en tezelfdertijd het gevoel heeft dat haar zorgen niet ernstig genomen worden. Naar haar moeten we wél luisteren, ook al kiest zij dan voor het Vlaams Belang. We moeten begrip hebben voor haar problemen, wat niet wil zeggen dat we haar electorale keuze goedkeuren. We moeten met haar in dialoog gaan. Misschien ontdekken we zo dat de kern van haar probleem iets helemaal anders is, eenzaamheid bijvoorbeeld. Maar wat jonge, kansrijke mensen bezielt om in de fleur van hun leven in het verhaal van Dries Van Langenhove mee te stappen, is voor mij een compleet raadsel.”

Want het is een onversneden fascistoïde verhaal?

“Het is beangstigend. Bij het oude Vlaams Blok sloten vroeger allicht volkse mensen aan die zich niet helemaal bewust waren van waar die partij echt voor stond. De figuren uit die beruchte reportage van Paul Muys waren sukkelaars. Maar hoe reageer je op mensen die geen enkele reden tot klagen hebben en tóch met extreemrechts meestappen?”

Wordt er in onze samenleving sowieso niet ontzettend veel geklaagd?

“Die vraag stelt u aan een notoir brompot? (lacht) Sorry, maar daar kan ik niet op antwoorden, want ik neem immers zelf graag de pose van zeurende melancholicus aan. Al ben ik me er natuurlijk ook wel van bewust dat ik in werkelijkheid geen reden tot klagen heb. Maar dat wil niet zeggen dat ik af en toe mijn hart niet zou mogen luchten. Dooddoeners als: ‘Stop met zagen, want er is nog veel groter leed in deze wereld’, helpen ons geen stap verder.”

Dat is precies wat veel jonge mensen in deze coronatijd te horen krijgen. Om mede-twitteraar Philip Roose te citeren: “En maar janken, die jongeren. Is een lockdown nu echt het ergste wat die hebben meegemaakt?”

“Ik vind het heel erg voor mijn studenten dat ze nu enkel online-les krijgen en ‘opgehokt’ zijn. Bij de eerste lockdown vond ik dat niet zo’n probleem. Toen volgde ook ik de redenering: ‘Aan onze grootouders vroegen ze om vier jaar in de loopgraven te gaan liggen. Aan jullie vragen ze nu: blijf zes maanden in de zetel liggen met internet en playstation binnen handbereik.’ Maar intussen zijn we een jaar verder en heb ik gemerkt dat deze toestand mentaal echt niet te onderschatten is. Ik hoop voor alle jonge mensen dat dit snel voorbij is.

“Mijn generatie zal hier zonder twijfel het beste uitkomen. Degenen die gezond zijn, van thuis uit kunnen werken, niet alleen zijn en geen behoefte hebben om regelmatig op zwier te gaan, worden het minste geraakt. Zeg nu eens eerlijk: verschilt uw leven zoveel van vroeger, van voor corona?”

Ik werk al jaren van thuis en ik was nooit een fuifnummer, dus nee, zoveel verschilt het niet. Maar toch weegt die lockdown mentaal zwaar, vind ik.

“Dat komt omdat in uw hoofd de gedachte speelt: ‘Ik kan niet doen wat ik zou willen.’ Eind vorig jaar lag ik op een lamlendige zondagnamiddag in de zetel een boek te lezen. Ik kreeg hetzelfde gevoel als u: het begon te wegen. Alleen verschilde die lamlendige zondagnamiddag niet zoveel van andere lamlendige zondagnamiddagen in vorige winters. Wat nu zo zwaar weegt, is het idee dat onze vrijheid aan banden gelegd wordt. We komen tot het inzicht dat het idee van vrijheid misschien nog belangrijker is dan de vrijheid.”

Misschien heeft het ook te maken met de teneur van sommige maatregelen? Die avondklok associeer ik met de dictatuur en niet met de democratie.

“Van die avondklok zie ikzelf eerlijk gezegd de meerwaarde niet in de strijd tegen dit virus. Samenscholingsverboden helpen wel, omdat zo verhinderd wordt dat mensen elkaar te veel zien. Maar het tijdstip waarop mensen elkaar al dan niet ontmoeten, is van nul en generlei waarde. Om twaalf uur ’s avonds denkt het virus niet: ‘Aha, het is middernacht. Tijd om een tandje bij te steken.’ Natuurlijk begrijp ik de redenering erachter: wie ’s nachts op stap gaat en iets teveel drinkt, wordt misschien te nonchalant en lapt de voorzorgsmaatregelen sneller aan zijn laars. Toch twijfel ik aan die avondklok, net zoals ik de stelling betwijfel dat we door alle lockdownmaatregelen op weg zijn naar de totalitaire staat. Alsof er een paar kwade geniën aan de knoppen zouden zitten die eindelijk hun kans ruiken om de dictatuur te installeren. Ik heb geen enkele reden om te twijfelen aan de goede trouw van de beleidsmakers. Ik geloof ook niet dat die coronamaatregelen langer zullen gelden dan strikt noodzakelijk. Maar ik ben er niet gelukkig mee dat vrijheden op basis van ministeriële besluiten worden ingeperkt.”

U bent niet bang dat een aantal van die maatregelen ook na corona een al dan niet sluimerend bestaan blijven leiden?

“We weten niet wat er zal blijven. Kijk, ik ben voorstander van een juridische omkadering voor een soort van noodtoestand. Van zodra de rust in de samenleving terugkeert en we met zijn allen weer rationeel zijn, moeten we samen nadenken over hoe we de volgende pandemie of grote ramp kunnen aanpakken. Want dat er nóg ingrijpende gebeurtenissen à la corona zullen volgen, staat buiten kijf. Laat ons daarom een juridisch kader bedenken met oog voor efficiëntie. Dat wil meteen ook zeggen dat binnen die zogenaamde noodtoestand de klassieke democratische instrumenten tijdelijk minder belang hebben. Bij een grote ramp schakelen we vervolgens dat hele kader in, om het meteen na de ramp terug uit te schakelen. Die waarborg zorgt ervoor dat we ons geen zorgen moeten maken over tijdelijke repressieve maatregelen die in alle stilte permanent zouden worden. Niet omdat bewindvoerders erop kicken om ze te laten bestaan, maar omdat ze die gewoon vergeten zijn.”

Mag ik vergeten tussen aanhalingstekens zetten?

“Dat weet ik niet. In 2017 werd in volle terreurdreiging de aanhoudingstermijn van 24 uur naar 48 uur verlengd. De dreiging is weggeëbd, maar de termijn is gebleven. Als die verlengde aanhoudingstermijn van zo’n noodtoestand onderdeel was geweest, was die in normale tijden vanzelf opnieuw 24 uur geworden.”

Wie garandeert ons dat na een ramp de schakelaar van uw noodtoestand terug wordt geswitcht naar ‘normaal’?

“Ik ga ervan uit dat er genoeg waarborgen in ons systeem ingebouwd zijn die vermijden dat er níet terug naar normaal geschakeld wordt.”

Tijdens Donald Trumps presidentschap hoorden we voortdurend sussende geluiden dat het Amerikaanse democratische systeem robuust genoeg was om zijn totalitaire trekjes te neutraliseren. De zogenaamde checks and balances zouden Trump in het gareel houden. Akkoord, hij zit nu niet meer in het Witte Huis, maar hij heeft zijn verzet tegen zijn democratisch verkozen opvolger toch kunnen voeren tot de rand van de afgrond?

“Dat is inderdaad een heikele kwestie. Ik zou kunnen zeggen dat het systeem bewezen heeft dat het robuust genoeg is: Trump is weg en Joe Biden is nu president. Ik zou ook samen met u kunnen vaststellen: het was een dubbeltje op zijn kant. Dat is een kwestie van perspectief en dan kies ik voor het eerste: het democratische systeem heeft bewezen dat het kan overleven. Wie geweld omarmt, plaatst zich trouwens automatisch buiten het systeem.”

Op dit moment lijkt ons coronabeleid vooral bepaald te worden door niet-verkozen experts. Hoe gezond is dat in een parlementaire democratie?

“De overheid vraagt vaak advies aan juristen of advocatenkantoren. Dat kan dan gaan over problemen met lopende kwesties, technische zaken of nieuw wetgevend werk. Advocaten die de overheid over een kwestie geadviseerd hebben, zullen daar achteraf nooit in de media commentaar op leveren. Dat is een ongeschreven wet die door alle juristen nauwgezet wordt opgevolgd. Dat heeft ook te maken met hoe wij ons beroepsgeheim interpreteren. Sommige experts die de overheid over corona adviseren, geven achteraf wel kritische commentaar in de media. Ik kan me voorstellen dat dat voor veel burgers verwarrend is. ‘De regering zegt dat we dit moeten doen, maar die wetenschapper die tevens hun expert is, beweert dat die maatregel rammelt. Wat is het nu?’”

Sommige experts zouden in de media beter wat gas terugnemen?

“Ze worden natuurlijk continu door diezelfde media bevraagd. In het begin hebben politici ook geprobeerd om die experts voor hen de kastanjes uit het vuur te laten halen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat zo’n viroloog op een bepaald moment voor de tv-camera zegt: ‘Ja maar, díe bizarre maatregel heb ik niet bedacht.’”

Sinds het aantreden van de regering De Croo is dat toch veranderd? Ministers zoals Frank Vandenbroucke en Annelies Verlinden nemen nu toch hun verantwoordelijkheid? Sommige experts zijn niet gestopt met het becommentariëren van het beleid dat ze zelf mee helpen uitstippelen.

“Ik zou het als expert anders aanpakken, maar dat heeft vermoedelijk vooral te maken met het feit dat ik jurist ben. Academici uit andere disciplines vinden dan weer dat ze als onafhankelijke wetenschappers altijd tegelijkertijd mogen adviseren én bekritiseren.”

Uit de titel van uw boek leid ik af dat uzelf geen beeldenstormer of nieuwlichter bent?

“Nee, maar ik ben eerlijk gezegd ook geen conservatief. Toch vind ik de norm, de regel, ‘datgene wat men geacht wordt te doen’, vaak zeer emanciperend.”

‘De norm’ kan toch ook zeer onderdrukkend zijn?

“Natuurlijk, maar voor wie de code niet kent, brengt hij ook duidelijkheid. De regel maakt vrij.

“Op een bepaald moment moest in ons onderwijs kennis gerelativeerd worden. De juiste spelling werd minder belangrijk. ‘Ach, een keer een dt-fout, wat doet dat ertoe?’ Op de keper beschouwd, is dat misschien ook waar. Voor uw kinderen en mijn zoon was die nieuwe, soepele norm allicht niet zo’n grote ramp. Als zij op school niet correct leerden schrijven, hielpen wij hen wel verder. Maar dat geldt niet voor veel kinderen uit een kansarm gezin. Als uw krant of mijn universiteit een nieuwe medewerker zoeken, belanden alle sollicitatiebrieven met spellingsfouten zeer waarschijnlijk meteen in de prullenbak. Op dat moment wordt niet gezegd: ‘Och, dat is allemaal niet zo erg.’ Integendeel: als het erop aankomt, is de oude norm springlevend. De grootste slachtoffers zijn dan al degenen die wij met onze nieuwe afgezwakte norm zogezegd wilden helpen.”

Bio

Koen Lemmens

  • Geboren in 1976
  • Studeerde rechten aan de VUB
  • Professor Europees en internationaal mensenrecht, grondwettelijk recht en mediarecht aan de KULeuven
  • Professor persrecht aan de VUB
  • Nationaal directeur van de European Master in Human Rights and Democratisation, Venetië

Koen Lemmens, De dwaling van de beeldenstormer, Lannoo, 280 blzn., 21,99 euro

(c) Jan Stevens

‘Ons welzijn won eindelijk van het geld’

Corona markeert volgens de Britse ecologische econoom Tim Jackson (63) het begin van een nieuw economisch tijdperk. “We moeten voortaan investeren in zorg, kwetsbare gezinnen en duurzame en leefbare steden en dorpen. Niemand kan nog komen vertellen dat dat een onbetaalbare utopie is. We hebben verdorie in rampjaar 2020 bewezen dat het kan.”

Eind 2009 verscheen het boek Welvaart zonder groei van Tim Jackson. Daarin viel de professor duurzame ontwikkeling het mantra van ongebreidelde economische groei aan. Oneindige groei op een eindige planeet is een barslecht idee, vond hij. Want zo pompen we de atmosfeer vol CO2, gebruiken we alle schaarse grondstoffen op, vernietigen we de biodiversiteit en zagen we de poten van onder onze eigen stoel. Om de aarde te redden, moesten we volgens Jackson dringend afkicken van onze consumptieverslaving en vooral investeren in duurzame projecten. Welvaart zonder groei werd vertaald in 17 talen en tekende mee de contouren voor het model van de ‘post-growth-economy’, de economie waarin groei niet langer centraal staat.

Welvaart zonder groei was gebaseerd op een rapport over duurzame ontwikkeling dat ik in 2009 voor de Britse regering schreef”, zegt hij. “In 2017 volgde er een grondige update, maar de baseline was nog steeds dezelfde: op onze eindige planeet is eindeloze economische groei een heilloze weg. We moéten dringend minder en duurzamer produceren en vooral ook veel minder consumeren.”

Toen Welvaart zonder groei voor het eerst verscheen, woedde de financiële crisis nog volop.

Tim Jackson: “Ja, en we kenden op dat moment de totale fall-out van die crisis nog niet. Het was nog voor de financiële gestrengheid zijn intrede deed en voor onze samenleving hevig gepolariseerd en gefragmenteerd raakte. Het was ook nog voor we ons bewust werden van het ‘precariaat’, die nieuwe werkende klasse met onzekere tijdelijke banen, lage inkomens en weinig sociale bescherming. Denk maar aan de mini-jobs in Duitsland of de freelancende Uber- en Deliveroo-koeriers. Precies al die kwalijke maatschappelijke ontwikkelingen waar ik in Welvaart zonder groei voor waarschuwde, werden werkelijkheid. Tezelfdertijd waren er gelukkig ook hoopvolle ontwikkelingen, zo groeide de voorbije jaren het besef dat welzijn belangrijker is dan het bezitten van de laatste nieuwe iPhone. Tien jaar geleden had ik soms het gevoel dat ik als ecologisch econoom een einzelgänger was. Vandaag praten economen overal ter wereld over post-growth of postgroei, dat duurzame economische model dat niet langer gebaseerd is op grenzeloze groei.”

Off the record hoor ik steeds vaker de verzuchting dat we te laat tot het besef gekomen zijn dat er grenzen aan de groei zijn.

“Dat besef kwam inderdaad rijkelijk laat, maar laat ons hopen dat het niet té laat is. Het heeft niet veel zin om ervan uit te gaan dat we op een onomkeerbaar hellend vlak zitten en dus sowieso verdoemd zijn. There’s a game to play, so let’s play it.”

Velen vinden de coronacrisis een uitgelezen kans om ons economisch systeem te resetten. U ook?

“Zeker. Het voorbije jaar pasten we ons gedrag trouwens al zeer ingrijpend aan. Onze beslissing om de economieën te sluiten en in lockdown te gaan, werd ingegeven door onze bezorgdheid over onze gezondheid in plaats van over onze rijkdom. Welbevinden won het eindelijk van geld.”

Ons snelle en kordate ingrijpen tegen corona verschilt toch immens met hoe we die andere dreiging, de klimaatverandering, aanpakken?

“De impact van het opwarmende klimaat lijkt niet zo acuut en is gespreid in tijd en ruimte. Wat niet wil zeggen dat wij daar nu nog niets van merken, al valt het hier in het rijke Westen voorlopig best mee. De grootste ellende is op dit moment voor arme landen in het zuiden.

“Het is niet zo dat we onwetend zijn. Integendeel, we weten perfect wat er zich aan het afspelen is. De wetenschap waarschuwt ons al een hele tijd dat de gevolgen van de klimaatverandering veel erger en ingrijpender zullen zijn dan dit coronavirus. 2019 leek met de massale protesten en de acties van klimaatjongeren een belangrijk scharnierjaar te worden in de bewustmaking van de publieke opinie. Ze leken ook eindelijk gehoor te krijgen bij politici. Voor het eerst in mijn leven had ik het gevoel dat de kentering was ingezet en dat steeds meer mensen zich bewust werden van dat klimaatprobleem. Voor het eerst in jaren leek het alsof de politiek bereid was te luisteren. Paradoxaal genoeg veegde corona in de lente van 2020 dat hard bevochten besef van urgentie helemaal weg. Begrijp me niet verkeerd, dat virus wás ook een groot onverwacht probleem dat meteen aangepakt moest worden. Regeringen hadden geen andere keuze dan de gezondheid van hun burgers zoveel mogelijk te beschermen.”

De manier waarop regeringen nu wereldwijd zeer ingrijpende maatregelen nemen, bewijst meteen ook hoe machtig overheden kunnen zijn?

“Zonder twijfel. Dit blaast alle mythes over ‘overbodige overheden’ weg. Het bewijst het failliet van stellingen als: ‘regeringen moeten de economie laten begaan’, of: ‘de staat moet zich niet bemoeien met de zorg.’ Al die lofzangen over de privésector die alles moet overnemen en alles zoveel beter kan organiseren, klinken nu ontzettend vals.

“Na jaren van neoliberalisme en financiële gestrengheid beleven we ook de terugkeer van de ideeën van de Britse econoom John Maynard Keynes (1883-1846). Door in deze tijden van nood massaal geld te lenen en uit te geven verzacht de overheid de schokken van de crisis. Corona wekt zelfs de in Rusland geboren Britse econoom Abba Lerner (1903-1982) opnieuw tot leven. Zijn theorie over functionele financiering, de monetaire mogelijkheid van regeringen om ons welzijn en de economie te financieren, werd de voorbije maanden zowat elke dag in de praktijk gebracht. Vooral in april en mei pompten de centrale banken rechtstreeks geld in de economie. Volgens Lerner is geld een schepping van de staat en mag ze daarom gul zijn met het te investeren in het welzijn van de burgers. Vandaag wordt dus ook de mythe weggeblazen over waar geld vandaan komt en wie daar zeggenschap over heeft. Dat is niet Wall Street of de City, maar de staat via haar centrale bank. Ik vrees alleen dat eens deze crisis voorbij is, Keynes en Lerner als brave hondjes terug in hun mand zullen gestuurd worden. Terwijl het nu inderdaad hét moment is om door te zetten en dat op groei gebaseerde economische systeem te resetten naar een duurzaam model.”

Speelt geld dan geen enkele rol? Het is toch moeilijk te vatten dat de overheid al die extra miljarden probleemloos en ongestraft kan blijven uitgeven?

“Geld is vandaag spotgoedkoop: nu is hét moment om te investeren. De ideologie dat geld niets meer is dan rentedragende schuld, wordt door de coronapandemie van tafel geveegd. We weten nu dat overheden wel degelijk massaal kunnen investeren, zolang ze dat maar willen.”

Nogal wat economen stellen dat in tijden van acute crisis eenmalige uitgaven geen probleem hoeven te zijn, op voorwaarde dat er achteraf economische groei is die hoger is dan de rente.

“Ik ben het daar niet mee eens. Het gaat hier niet over investeringen in het extra opkrikken van ‘hoge productiviteit’, maar over investeringen in de levenskwaliteit van burgers, de zogenaamde sectoren van ‘lage productiviteit’. Het gaat dus over geld stoppen in gewone infrastructuur die het leven van mensen zal beschermen en hen een beter bestaan schenkt, niet in hightech die het consumentisme tot ongekende hoogten moet helpen opdrijven. Klassieke keynesiaanse economen trappen jammer genoeg ook altijd in de val van het mantra van de oneindige economische groei. Dat is dodelijk: onze planeet kan die jacht naar opgedreven productie en consumptie gewoon niet meer aan.”

Wat is het alternatief? Dat we met al die schulden leren leven?

“Ja, dat geldt zeker voor overheden. Schulden zijn part of the job. Misschien moeten we het niet langer schulden noemen, maar een verplichting die de overheid heeft ten opzichte van de samenleving. Die zogenaamde ‘schulden’ zijn onderdeel van het sociaal contract tussen een regering en haar burgers. De overheid verplicht zich ertoe goed voor haar burgers te zorgen. Dus moet ze daarin investeren.”

Volgens het Verdrag van Maastricht uit 1992 mag de staatsschuld niet meer dan 60 procent van het BBP bedragen.

“Corona zet dat verdrag definitief op losse schroeven. Het zou goed zijn als het heronderhandeld werd. Staten moeten de vrije hand krijgen in het financieren van zichzelf via hun centrale banken. Precies dat mechanisme heeft ons op het hoogtepunt van de eerste lockdown gered.”

Is dat de belangrijkste les die u uit de coronacrisis trekt?

“De belangrijkste les is dat gezondheid belangrijker is dan rijkdom. Dat wil dan ook zeggen dat ons toekomstige economische systeem niet op rijkdom gebouwd mag zijn, maar op de volksgezondheid. In het Verenigd Koninkrijk, maar ook in veel andere rijke westerse landen woedt er een heuse obesitasepidemie. Wereldwijd vallen er volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) momenteel meer doden door overvoeding dan ondervoeding. Dat illustreert perfect dat het heersende model van ‘meer, meer, meer’ tot vreselijke welvaartsziektes leidt. Waarmee ik niet wil zeggen dat we naar ‘te weinig’ moeten streven, maar naar het juiste, naar het gerechtvaardigde. Een economisch model gebaseerd op evenwicht is veel verstandiger dan een model gebaseerd op ‘meer’. Als je genoeg hebt, is ‘meer’ hét recept voor een ramp.

“Een andere belangrijke les is dat we in de toekomst beter moeten zorgen voor het levensonderhoud van mensen. Want deze crisis sloeg van de ene dag op de andere het inkomen van veel gezinnen weg.”

In België krijgen bedrijven, cafés, restaurants en winkels die door de lockdown moesten sluiten, overheidssteun. Hun werknemers ontvangen een tijdelijke werkloosheidsuitkering.

“Dat is prima, want zo zorgt jullie regering voor sociale stabiliteit. Om die stabiliteit ook in de toekomst te kunnen blijven garanderen, moet er op een of andere manier toch een herverdeling van de inkomens komen.

“De lockdowns zetten het mes op de keel van onze regeringen: plots beseffen ze dat ze ervoor moeten zorgen dat de basisbehoeften van hun burgers gelenigd worden. Op dit moment weten we niet hoe snel de economie zal herstellen. Het is ook nog lang niet duidelijk welke sectoren het zwaarst getroffen zullen zijn. Wél duidelijk is de verantwoordelijkheid van de overheden om hun burgers te blijven beschermen. Maatregelen zoals die tijdelijke werkloosheid, ondersteuningspremies voor kleine bedrijven, schuldkwijtscheldingen en vormen van uitstel van betaling, mogen ook na de vaccinatiecampagne niet op de schop. Ze moeten voortaan vast tot het repertoire behoren van hoe een overheid in tijden van nood haar burgers bijstaat.

“Nog iets dat we nooit meer mogen vergeten: tijdens de lockdown ontdekten we hoe levensbelangrijk sociale contacten zijn. Velen onder ons hadden dat uit het oog verloren en geloofden ten onrechte dat levensgeluk gebouwd wordt op shoppen en consumeren.”

Veel mensen raken de lockdowns beu en verlangen ernaar om hun centen terug in shoppingcentra te kunnen laten rollen.

“Ik ben die lockdown ook beu, hoor. Ik wil hem niet romantiseren en ik roep niet op om hem voor eeuwig te laten voortbestaan. Maar dankzij die lockdown ontdekten we wel het plezier van wandelen door de natuur. De tijd vertraagde en de files krompen. We werden verplicht tot een kluizenaarsbestaan en ontdekten zo hoe hard we familie en vrienden missen. We kwamen erachter dat sociale interactie ons bestaan kruidt. Ik geloof echt dat velen zich nu voornemen om na corona veel meer tijd vrij te maken voor hun geliefden.”

Tenzij ze meteen de ratrace van voor corona hervatten.

“Het is inderdaad heel goed mogelijk dat het direct terug business as usual wordt. Dat zou heel jammer zijn. Gelukkig zijn er ook andere voortekenen. In het Verenigd Koninkrijk is de infrastructuur van elke stad op het lijf gesneden van koning auto. Tijdens de eerste lockdown stokte het autoverkeer en werden veel straten opgeëist door wandelaars en fietsers. Dat gebeurde ook in Farnham, de stad waar ik woon. De schaarse auto’s pasten hun snelheid gedwee aan. De stadsbewoners genoten daarvan met volle teugen. Na die lockdown barstte er een levendig maatschappelijk debat los met vurige pleidooien om de stad voorgoed autoluw te maken. Veel stadsbesturen hebben daar oor naar, net als onze burgemeester. Hij wil van Farnham een voetgangers- en fietsersoase maken. Ik vind dat fantastisch, alleen de manier waarop laat te wensen over. Bij gebrek aan geld worden nu overal lelijke metalen plantenbakken geplaatst om de doorgang voor auto’s te bemoeilijken. Wat meteen bewijst dat een groeiend besef dat iets anders moet, niet volstaat. Er is ook geld nodig.”

Na deze crisis zal er sowieso massaal geïnvesteerd moeten worden in het herstel.

“Daar is zowat iedereen het over eens. Ik vind dat die investeringen nu in de eerste plaats moeten vloeien naar al die aspecten in ons leven waarvan we door corona ontdekt hebben dat zij er écht toe doen. Naar de zorg dus, maar ook naar kwetsbare gezinnen en duurzame en leefbare steden en dorpen. Niemand kan nu nog beweren dat dat een onbetaalbare utopie is. We hebben verdorie in rampjaar 2020 bewezen dat het kan. In een paar dagen tijd werden hele hospitalen omgebouwd, bedreigde ondernemingen en hun op non-actief geplaatste werknemers ontvingen steun, het luchtverkeer moest aan de ketting en files werden lamgelegd. We weten nu dat het perfect mogelijk is om de steven te wenden en dat er middelen genoeg zijn om al die veranderingen te ondersteunen.”

Wordt de steven gewend met de Europese Green Deal?

“De gesprekken die daar in het Europese parlement over gevoerd worden, zijn interessant en veelbelovend. Alleen moeten we nog zien hoe de Green Deal in de praktijk uitgevoerd zal worden. Wat ik alleszins zeer hoopgevend vind, is dat door de pandemie de toon veranderd is. Vóór corona was het allesoverheersende riedeltje: ‘Groei, groei, groei!’ Dat is intussen vervangen door begrippen als ‘welbevinden’, ‘herstel’, en ‘vernieuwing’. Die woorden verraden een andere, duurzamere blik op de economie. Het is vreselijk dat het Verenigd Koninkrijk daar geen deel meer van uitmaakt. Wij hebben geen enkel constructief alternatief om ons aan op te trekken.”

In april verschijnt uw nieuwe boek Post growth met als ondertitel: ‘Life after capitalism’. In een postgroei-economie wuiven we het kapitalisme vaarwel?

“Je zal mij niet horen beweren dat ondernemen, concurreren en proberen winst maken niet iets typisch menselijk is. Alleen valt kapitalisme niet gelijk met onze menselijke natuur; het is er slechts een deel van. Maar het probleem is dat in onze westerse samenleving precies dat kapitalisme allesoverheersend werd. Dat ene onderdeeltje van wat ons tot mensen maakt, werd de basis van zowat al onze relaties of organisaties. Het werd de drijvende motor van heel onze economie. Precies die institutionalisering van dat kleine deel van wie we zijn, ondermijnt ons.”

Moeten we dan afscheid nemen van onze ‘drang’ om met anderen te concurreren?

“Niet helemaal. Want het valt gewoon niet te ontkennen dat we een egoïstische, op competitie ingestelde vechten-of-vluchtenreflex bezitten. Maar daarnaast huist er ook een sociaal, altruïstisch wezen in ons. Die twee kanten van onszelf zitten in een permanente strijd verwikkeld. De sporen en effecten van die twee tegenstellingen vind je overal in onze samenleving terug. We zitten voortdurend gewrongen tussen onszelf en de andere, net als tussen innovatie en traditie. We worden verscheurd tussen die tegenstellingen. Het kapitalisme heeft ons één richting uitgedreven: die van de nieuwigheden najagende egoïst. Het vergrootte één derde van onze psyche uit en verwaarloosde al de rest. Met alle verschrikkelijke gevolgen van dien.”

Bio

Tim Jackson

  • Geboren in 1957
  • Professor duurzame ontwikkeling aan de universiteit van Surrey
  • Directeur van het Centre for the Understanding of Sustainable Prosperity (CUSP)
  • Auteur van Welvaart zonder groei (2009 – 2017) en van het in april 2021 te verschijnen Post Growth

(c) Jan Stevens

%d bloggers liken dit: