‘Tijdens een storm verlaat de kapitein niet als eerste het schip’

Op de jaarlijkse aandeelhoudersvergadering van Colruyt wond topman Jef Colruyt (63) er geen doekjes om: de winst wordt dit jaar aanzienlijk minder. Het aandeel incasseerde daarna zijn grootste dreun ooit. Jef Colruyt blijft er stoïcijns onder. “Ik heb geleerd om de relativiteit der dingen te zien.”

“Het zijn moeilijke tijden”, zucht Jef Colruyt, CEO en voorzitter van de raad van bestuur van Colruyt Group. “Het begon twee en een half jaar geleden, met corona. Het was hevig schrikken toen vanuit het niets die golf op ons afkwam. De eerste dagen zochten we naar manieren om met de pandemie om te gaan. Vrij snel vonden we onze draai, al wisten we op dat moment niet wat ons verder nog te wachten stond. De verwarring was groot.”

Zeker tijdens de lockdowns stonden uw mensen in de winkels in de vuurlijn?

“Zeker. Maar de solidariteit was groot: duizend medewerkers die hier op de centrale in Halle werken, gingen spontaan meehelpen. Na een maand of negen begon de vermoeidheid zijn tol te eisen en sloop er spanning binnen, ook bij de klanten. Zij raakten het thuiszitten beu en kwamen hun emoties af en toe in onze winkels luchten.”

Of ze kwamen karren vol wc-papier hamsteren.

“Ik snap nog altijd niet waarom dat precies WC-papier moest zijn. (lacht) De bevoorrading liep mank, wat trouwens tot vandaag voortduurt. Sommige producten zijn niet leverbaar. Andere staan klaar voor verzending in het magazijn, alleen vinden ze geen transporteurs.

“Toen de coronapandemie afzwakte, dachten we: ‘We zijn weer op goede weg.’ Maar toen vielen de Russen Oekraïne binnen, schoten de energieprijzen de hoogte in en piekte de inflatie, gevolgd door indexatie. We zitten nu met pakken extra kosten en vragen ons af: wat nu? Hoe krijgen we die ooit doorgerekend? Want de strategie van Colruyt is: ‘de laagste prijzen’.”

Die blijft onveranderd?

“Natuurlijk. Meer en meer worden wij de budgetbeheerder voor onze klanten. Wij zorgen ervoor dat hun uitgaven zo laag mogelijk zijn.”

Dat wil dan zeggen dat jullie eerst en vooral met de leveranciers onderhandelen om hun prijzen te drukken?

“Niet om hun prijzen te drukken, maar om ervoor te zorgen dat ze die zo weinig mogelijk verhogen. Zij worden ook geconfronteerd met de stijgende energiefactuur en rekenen die extra kosten zoveel mogelijk door. We merken dat bij al onze leveranciers. Wij nemen de verdediging op van onze consumenten. Want hoe verantwoord is zo’n prijsstijging? Energie is maar één onderdeel van de samenstelling van een prijs, daar zit ook transport in, naast een resem andere elementen. Wij spreken onze leveranciers daar voortdurend over aan, wat soms tot zeer pittige discussies leidt. Meestal geraken we eruit.”

Colruyt is een soort Test-Aankoop?

“Eigenlijk wel. We hebben het grote voordeel dat we nogal wat producten zelf produceren. We weten dus heel goed hoe de kostenverdeling eruitziet. Die kennis is goud waard bij de gesprekken die onze inkopers met leveranciers voeren. ‘Jullie slaan op? Willen jullie dat dan eerst eens verantwoorden?’”

Door de automatische indexering stijgen ook de lonen. Kan dat een molensteen rond jullie nek worden?

“Op dit moment is het uiterst moeilijk om die automatische indexering verwerkt te krijgen. Dat systeem heeft natuurlijk ook een voordeel: de koopkracht van onze medewerkers, en van zowat alle burgers, blijft redelijk op peil. Het grote nadeel voor ons is dat wij miljoenen euro’s extra moeten neertellen die we niet zomaar kunnen recupereren.

“We doen ons best om het budget van onze klanten zo goed mogelijk te beheren, al zitten we ernstig gewrongen op onze plek in de ketting. Voor de consument zijn wij de laatste schakel. De schakels voor ons proberen zoveel mogelijk door te rekenen, terwijl wij er alles aan doen om die prijzen zo laag mogelijk te houden.”

Keiharde onderhandelingen met leveranciers passen ook in de al een paar jaar woedende oorlog tussen de supermarkten?

“Colruyt Group heeft nooit over een ‘supermarktoorlog’ gesproken. De media plakken die term erop, die hebben wij niet verzonnen. Natuurlijk is de concurrentie in de retail zeer groot. In heel die competitie houden wij vast aan ‘de laagste prijs’.”

Moet het in plaats van ‘de laagste prijs’ niet ‘de juiste prijs’ worden? Boeren worden gedwongen om producten zoals groenten en vlees aan spotprijzen te verkopen.

“U springt van ‘laagste prijs’ naar ‘laagste kost’. Ons engagement naar de consument is: ‘Wij bieden u op de markt de laagste prijs aan.’ Dat is in deze moeilijke tijd ook onze plicht. Want veel mensen krijgen het steeds moeilijker. Het is aan ons om onze organisatie zo efficiënt mogelijk te laten werken. Vandaar onze spartaans ingerichte winkels die eruitzien als grote magazijnen. Alle franjes zijn weggeknipt. Met leveranciers over een goede prijs onderhandelen, wil trouwens niet zeggen dat we ze uitknijpen.”

U voert geen onderhandelingen à la Michael O’Leary van Ryanair, ook een onderneming zonder franjes?

“Zeker niet. Via de veilingen werken we met 6000 boeren samen. Met een aantal maken we rechtstreeks afspraken; tijdens onderhandelingen letten we er dan echt wel op dat het ook voor hen leefbaar blijft.

“Sommige boeren klagen inderdaad dat ze door de retailers worden uitgeperst. Maar bij overaanbod op de veilingen dalen de prijzen. Dat is niet onze fout, hé. Pas op, ik ben het er mee eens dat verse voeding veel te goedkoop verkocht wordt. Met de industriële productietechnieken wordt de boel erg opgerekt; die elastiek zal ooit knappen. Wereldwijd zijn er 800 soorten bananen, terwijl er maar twee types verkocht worden. De rest maakt geen schijn van kans. Net hetzelfde bij granen. Daar moeten we toch eens dringend over nadenken. Want in tijden van klimaatverandering hebben we juist veel variëteiten nodig.

“We werken nu bijvoorbeeld samen met een Belgische boer aan een vernieuwend project om soja in België te telen. Voor dat soort van samenwerkingen en projecten is nogal wat landbouwgrond nodig. Onlangs besloten we om daar zelf wat van aan te kopen. We krijgen daar vreselijk veel kritiek op. ‘Waarom kopen jullie al die landbouwgrond? Grootgrondbezitters!’ Wij kopen die grond omdat we duurzame projecten sámen met landbouwers op de sporen willen zetten. Met grootgrondbezit heeft dat niets te maken. Een paar landbouworganisaties kwamen hier met veel lawaai protesteren. Als je dan met die boeren praat, blijken ze je wél te begrijpen. Dan zeggen ze: ‘We protesteren bij Colruyt om er zeker van te zijn dat we dan op het journaal komen.’ Oké.”

Colruyt Group had met Collishop.be een van de eerste onlinewinkels in België. In november 2020 trokken jullie er de stekker uit. Nog geen spijt van?

“In het begin groeide Collishop te voorzichtig. Toen kwamen Zalando en Bol.com die miljoenen euro’s risicokapitaal in hun onlinewinkels pompten. De politiek van de grote e-commercespelers is: ervoor zorgen dat ze de last man standing zijn.”

Wat toch een vreselijk systeem is?

“U zegt het. Daarom hebben wij op een bepaald moment beslist: dit doen we niet meer. ‘Gratis’ en ‘op het laatste moment’ hebben niet veel met duurzaamheid te maken.”

Hoe gezond is Colruyt Group vandaag?

“Op economisch vlak houden we voorlopig stand. Er zijn heel wat investeringen gepland om onze winkels en gebouwen nóg duurzamer te maken. We willen ook zoveel mogelijk inzetten op digitalisering, automatisering en robotisering en zijn een pak software aan het vernieuwen. In totaal gaat het over 500 miljoen euro aan investeringen. Tezelfdertijd zien we de marge van onze verkoop krimpen. Er komt dus minder cash binnen, terwijl de lonen en de kosten stijgen. We willen onze rekeningen kunnen blijven betalen. Daarom sloten we meer leningen bij de bank af.”

Worden die leningen een probleem als de rente blijft stijgen?

“We lenen zo weinig mogelijk, maar ook zoveel als nodig. Als we ons investeringsprogramma te hard afremmen, hypothekeren we onze toekomst. De kunst is nu: die toekomst veiligstellen en tezelfdertijd goed waken over alle euro’s en eurocenten.”

Jullie verbouwden net heel drastisch dit hoofdkantoor in Halle.

“Gelukkig vonden de grootste werken plaats vlak voor deze crisis. Ons gebouw was dertig jaar oud en tot op de draad versleten. Daarom besloten we een paar jaar geleden om het te strippen en goed te isoleren. Dat bewijst nu zijn dienst. De stijl van ons hoofdgebouw trokken we door naar de winkels en distributiecentra. Onze arbeiders verspreid over het land eten ’s middags in net dezelfde gezellige cafetaria als onze bedienden hier. Een gelijke behandeling voor iedereen.”

Dé filosofie van Colruyt is: ‘Iedereen gelijk’?

“Alle mensen zijn gelijkwaardig, alleen heeft iedereen een andere rol en verantwoordelijkheid. Bij Colruyt Group gaan we met elkaar op een menselijke manier om.

“In de ons omringende samenleving neemt de polarisering dan weer toe. Als er iets misloopt, moet er altijd een ‘schuldige’ aangeduid worden. We helpen elkaar toch geen centimeter vooruit door anderen zwart te maken of groepen van mensen negatief te beoordelen? Wij letten er bij Colruyt op dat de polarisering niet versterkt wordt. Integendeel, we proberen die zoveel mogelijk in te dammen.”

Hoe?

“Onze missie is: ‘Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap in retail.’ We doen als collega’s alles samen, maar we doen dat ook samen met onze klanten. ‘Meerwaarde’ is: iets toevoegen aan het leven. Voor onze consumenten is dat dan kwalitatieve voeding aan een zo laag mogelijke prijs én het contact in de winkel en aan de kassa. Onze klanten moeten naar buiten stappen met het gevoel dat ze uitstekend bediend zijn. Natuurlijk is het fijn als je op je kassaticket kunt vaststellen dat je een goede zaak gedaan hebt. Maar die vriendelijke medewerker maakt écht het verschil.

“Respect vinden wij zeer waardevol, respect voor jezelf en voor anderen. En samenhorigheid: we zijn van elkaar afhankelijk. Onze teams voeren gesprekken over die twee waarden, om ze zo te versterken.

“In Wallonië begroeten zowel mannelijke als vrouwelijke collega’s elkaar ’s morgens met un bisou. In Vlaanderen moet je dat niet proberen; hier geven mensen elkaar een hand. Binnen de regio’s zijn er dan ook nog eens talloze verschillen in omgangsvormen en gevoeligheden. In onze logistieke afdelingen werken mensen uit 75 verschillende culturen. Je vindt in ons bedrijf alle mogelijke religies en achtergronden. Al die mensen werken samen en we leveren veel inspanningen en investeren veel tijd opdat dat respectvolle samenwerken ook kan lukken.

“Dé basis van ons werk zijn krachtige individu’s in sterke teams die op een efficiënte manier kwaliteit leveren. Kwaliteit en efficiëntie moeten in evenwicht zijn, met individu’s die in team kunnen werken. De leidinggevende moet continu aandacht besteden aan die vier essentiële begrippen. Daar heeft hij vertrouwen voor nodig, zowel in zichzelf als in de andere. Tijdens heel dat proces moeten mensen zich bewust zijn van wat ze aan het doen zijn. Dat geldt zeker voor de leidinggevende: hij of zij koerst dan niet als een kip zonder kop van hot naar her, maar zoekt beter innerlijke rust.”

Is dit nu de boeddhist en yogi Jef Colruyt die spreekt?

“Een beetje wel. Ik mediteer elke dag, ’s morgens en ’s avonds telkens een half uur. Ik heb veel van het hindoeïsme geleerd en volgde opleidingen en trainingen bij boeddhisten. Van oorsprong ben ik een christen; in die religie zit ook veel spiritualiteit. De hang naar het spirituele zat al heel vroeg in mij.

“Als jongen van een jaar of vijf was ik in de zomer buiten aan het spelen. Het moet augustus geweest zijn, want het veld was net gemaaid. Ik was een dorpje uit aarde aan het maken. Ik zag de zon en hoorde de leeuwerik. Toen overviel me voor het eerst dat gevoel dat alles met elkaar verbonden is. Ik ervaarde innerlijke blijdschap. Een spirituele ervaring die me als kind midscheeps raakte. Daarna was er altijd die zoektocht: ‘Wat was dat nu eigenlijk?’”

U werd aangeraakt door de hand van God?

“Dat weet ik niet. Het was gewoon dat gevoel dat me als kind overviel dat alles met elkaar verbonden is én dat alles perfect is zoals het is. Later ging ik studeren, begon ik te werken en kreeg ik kinderen. Onderweg kwam ik dan dingen tegen waarvan ik vond: ‘Dit is niet goed’, of: ‘Dat deugt niet.’ Tot ik me begon af te vragen: ‘Waarom laat ik me door sommige ergernissen zo meeslepen?’ Aan veel dingen kun je toch niets veranderen. Waarom stak ik daar dan zoveel energie in?

“Tijdens het mediteren laat ik mijn toekomstige of voorbije dag door mijn hoofd, hart en buik vloeien. Ik voel dan fysiek waar het wringt. Het spreekwoord ‘Ik krijg het ervan op mijn heupen’, komt niet zomaar uit de lucht vallen. De helft van onze hersencellen zit niet in ons hoofd, maar in ons lijf. Ons lichaam heeft een brein en vertelt ons veel. Alleen hebben wij, westerlingen, niet geleerd ernaar te luisteren. In andere culturen leren kinderen dat wel.”

Doordat wij dat verleerd zijn, gaapt er een grote leegte in onze westerse samenleving?

“Dat vind ik wel. Nu overheerst bij ons het adagium je pense, donc je suis, ik denk dus, ik ben. Wat wil zeggen dat alles wat wetenschappelijk niet totaal onderbouwd kan worden, niet zal kloppen. Ik sta daarvan te kijken, hoor, want voor nog ontzettend veel fenomenen hebben we geen verklaring. Die schuiven we dan maar opzij. Onze rationele westerse geest werd volgens mij zo een deel van het probleem.

“Ik las in de loop van mijn leven veel over spiritualiteit. Eerst bij auteurs die hun inspiratie haalden uit het christendom en later bij boeddhisten. Ik was 18 toen ik mijn eerste ‘groeitraining’ volgde. Alles draaide rond ‘levensenergie’. Via lichaamsoefeningen ontdekten we die energie. Nadien volgden er sessies groepsdynamica. We zaten dan met vijf mensen samen en mochten niet over koetjes en kalfjes praten. Geen cafépraat. Dus hadden we het vooral over onszelf en onze beleving. Die verschillende groeitrainingen bieden we bij Colruyt tot vandaag aan al onze medewerkers aan. Hiërarchie speelt dan geen enkele rol meer.”

Durven uw medewerkers dan écht vrijuit te spreken?

“U zou eens moeten meedoen, pas dan zal u het weten. (lacht) Want de afspraak is: alles wat in de groep gedeeld wordt, blijft in die groep. Ik kan u verzekeren dat ik in die sessies veel over mezelf geleerd heb, maar ook veel meekreeg van anderen.

“In 2007 kreeg ik een hartaanval en tijdens mijn herstel kwam ik bij een hindoeïstische leraar in Bali terecht. Daar had ik het gevoel spiritueel helemaal thuis te komen. Ik was toen al 49. Die hartaanval was mijn lichaam dat aan de noodrem trok. Even hing mijn leven aan een zijden draadje. Ik weet nog dat ik dacht: ‘Moet ik nu vertrekken?’ Ik voelde: ‘Je mag nog blijven.’ Het licht doofde niet helemaal.”

Was u bang?

“Nee. Ik voelde wel spijt: ‘Het is toch niet gedaan? Mijn werk is nog niet af.’ Ik besefte dat ik mijn verdere leven anders zou moeten aanpakken. Dus begon ik aan een spirituele zoektocht. Eerst zocht ik inspiratie bij de onlangs overleden Vietnamese boeddhistische monnik Thich Nhat Hanh, daarna bij het soefisme, tot ik in Bali terechtkwam bij de ashram van Ratu Bagus. Ik verbleef er een maand en leerde er veel over mezelf en over hoe ik in het leven sta. Ik hield grote kuis en nam afscheid van alle fysieke, emotionele en mentale ballast. Ik kreeg inzicht in de verhoudingen met mijn ouders en grootouders.”

Eigenlijk was dat een vorm van therapie?

“Zo kun je het noemen. In plaats van bij een psycholoog kwam ik bij een spirituele meester terecht. Zeven uur per dag was ik met zijn ‘bio energy shaking meditation’ bezig.”

Dat was geen hersenspoeling?

“Nee. Er werd heel veel gespoeld, maar onze hersenen niet. (lacht) Als je een paar uur aan een stuk staat te ‘shaken’ of schudden en focus moet houden op één punt, gebeurt er ontzettend veel in je hoofd, lijf en hart. Soms had ik daar geen zin meer in of voelde ik me ziek. Toch bleef ik volhouden.”

U dacht nooit: wat sta ik hier in ’s hemelsnaam te doen?

“Toch wel. Zeker. Ik kreeg allerlei ziektes en kwalen: bronchitis, astma, diarree, angstaanvallen. Mijn lijf was zich aan het reinigen. Daar moest ik door. Little process, cleaning.”

Die ervaringen spelen mee in de manier waarop u aan de top van uw onderneming staat?

“Onrechtstreeks wel, denk ik. Meditatie helpt me om mezelf in balans te houden. Ik heb ook geleerd om de relativiteit der dingen te zien. Ik denk veel bewuster na over wat ik op deze wereld kom doen. Zet ik de talenten die ik gekregen heb goed in? Wat zijn die gaven precies? Tezelfdertijd weet ik dat mijn tijd beperkt is. De Tibetaanse monnik Tulku Lobsang zegt: ‘25.000 days and it’s checkout time. You’re staying in a hotel here.’ Hij heeft gelijk.

“Wij leven hier in een materieel luxehotel, maar mentaal ontbreekt er veel. We kunnen op restaurant lekker gaan eten, en dat verschaft ons genot en plezier. Maar worden we daar ook werkelijk gelukkiger door? Een van onze grote problemen in het westen is dat we het geluk altijd buiten ons zoeken. Moeder aarde geeft steeds meer signalen dat ze daar niet meer mee akkoord gaat.”

Moeder aarde is totaal onverschillig en zegt toch helemaal niets?

“Als je goed luistert, hoor je toch veel noodkreten? Die watersnoden, de droogte, de hitte…”

Die extreme weerfenomenen hebben we in de eerste plaats aan onszelf te danken. Ze zijn gevolgen van de door de mens veroorzaakte klimaatverandering.

“Akkoord, we hebben die zelf veroorzaakt. Maar wel op de planeet waar wij te gast zijn. Nu zegt zij: ‘Acht miljard mensen met zo’n gedrag kan ik niet meer aan.’ Daarom begint ze te schudden, beven en daveren. Aan dit ritme zijn wij gedoemd om te verdwijnen, terwijl moeder aarde blijft doordraaien.

“Het is de hoogste tijd dat we ons gedrag veranderen, maar ook de manier waarop we in het leven staan en met elkaar omgaan. Ik denk dat we nog een aantal kansen krijgen. Als we die niet grijpen, ziet het er echt niet goed uit. Het coronavirus leerde ons al een stevige les. Nu komt daar met de oorlog in Oekraïne dat internationale machtsspel bovenop. We staan daar als burger met open mond naar te kijken en hebben er totaal geen vat op. We moeten het ondergaan. Ook wij zitten nu in een oorlogssituatie, ook al wordt er hier niet geschoten en vallen er geen doden. Toch komt de rekening. (zucht diep) Spijtig, maar het is zo. We moeten erdoor.”

U maakt zich grote zorgen?

“Ja, maar dat helpt ons natuurlijk geen stap vooruit. Misschien is dit nu dé kans om ons bestaan te herdenken. De stijgende energieprijzen kunnen we niet beïnvloeden, maar we kunnen wel nóg meer investeren in duurzame energie, zoals zon en wind. De Colruyt Group is daar al lang mee bezig, met onder andere investeren in windmolenparken op land en in zee. De voorbije jaren hebben we onze broeikasgasuitstoot drastisch verminderd. Door 12 miljoen bomen te planten, willen we vanaf 2030 ook minstens onze resterende uitstoot compenseren. Verschillende winkels zijn vandaag al passiefgebouwen. Tegen 2035 moeten ze dat allemaal zijn. Tegen 2030 moeten álle CFK’s de winkels uit. Het plan is om onze behoefte aan energie nog met 80 procent te laten zakken. Vandaag staat ons verbruik al op de helft van concurrerende supermarkten. We plukken dus nu gelukkig al de vruchten van onze inspanningen om te verduurzamen. De helft van ons energieverbruik produceren we zelf. De andere helft moeten we nog kopen op de markt. Vandaag jammer genoeg aan waanzinnige prijzen. Nu besef ik: ‘Verdorie, we hadden in onze transitie nog een paar versnellingen hoger moeten schakelen.’”

Binnenkort wordt u 64. Wanneer start uw pensioen?

“Wat is de wettelijke pensioenleeftijd? 67? Dat moment komt dichterbij, maar eerst moeten we deze moeilijke periode door. Mijn opvolging komt wel goed. Er zijn meer dan 120 familiale aandeelhouders, verzameld in onze investeringsmaatschappij Korys. Hun betrokkenheid is zeer groot. Vanaf hun zestiende bieden we hen opleidingen aan; zo maken ze kennis met Colruyt Group. Ze lopen er stage, zijn jobstudent en denken mee na over onze toekomst.

“Tijdens een storm verlaat de kapitein niet als eerste het schip. Het is nu alle hens aan dek. Als zelfs een onderneming als Colruyt Group al begint te puffen, moeten heel wat bedrijven het lastig hebben.”

Bio

Jef Colruyt

  • Geboren op 18 oktober 1958 in Halle
  • Studeerde bachelor elektromechanica en werkte in 1978 voor het eerst als jobstudent bij Colruyt
  • Begon zijn carrière bij Colruyt begin jaren 1980 als onderhoudsmechanicien
  • Verbleef van 1983 tot 1985 in Grenoble en de VS om talen te studeren
  • Keerde in 1986 terug naar Colruyt
  • Kwam in 1994 als 36-jarige aan de top van het bedrijf na het onverwachte overlijden van zijn vader Jo Colruyt
  • Mag zich sinds 2013 baron noemen

© Jan Stevens

‘We hebben de waanzin van Poetin onderschat, net zoals we in de jaren 30 wegkeken van Hitler’

Harvard-professor Serhii Plokhy (65) kent de geschiedenis van Oekraïne en Rusland als zijn broekzak. “Ik geloofde rotsvast dat de mensheid lessen trekt uit de geschiedenis. De oorlog in Oekraïne spreekt dat radicaal tegen. We leren helemaal niets.”

Exact een jaar geleden was Serhii Plokhy voor het laatst op bezoek bij zijn familie in het oosten van Oekraïne. “Happy memories”, zucht hij. De oorlog en een overvolle agenda zorgen ervoor dat de geschiedenisprofessor aan Harvard voorlopig niet uit zijn thuisstad New York weggeraakt.

Plokhy geldt als dé wereldautoriteit Oekraïense geschiedenis. In zijn boek De poorten van Europa beschrijft hij hoe lastig zijn geboorteland het vaak had met schipperen tussen oost en west.

SERHII PLOKHY: “Ik bel alle dagen met familieleden en vrienden in Oekraïne. Zij leren met de oorlog leven. Het is alsof de raketaanvallen een nieuw soort van ‘normaal’ geworden zijn. Toen de oorlog begon, verhuisde een deel van mijn familie van Oost-Oekraïne naar het westen. Sommigen reisden tot in Europa. Degenen die naar West-Oekraïne vluchtten, keren nu terug naar hun huizen in het oosten. Ik hoor van familieleden in Europa dat ook zij plannen voor een terugkeer maken.”

U verhuisde in 1991 van Oekraïne naar Canada en later naar de VS. U woonde en werkte in Oekraïne toen de pas gestorven Michail Gorbatsjov als laatste communistische president eind jaren 1980, begin jaren 1990 de Sovjet-Unie ten grave droeg.

PLOKHY: “De allergrootste verdienste van Gorbatsjov is dat hij dé drijvende kracht was achter het einde van de Koude Oorlog. Hij wou heel graag dat tijdperk afsluiten en is daar ook in geslaagd. Het staat buiten kijf dat hij daarvoor alle pluimen op zijn hoed mag steken.”

Streefde hij van in het begin doelbewust het einde van de Koude Oorlog na? Om het tot secretaris-generaal van de communistische partij van de Sovjet-Unie te schoppen moest je toch een scherpslijper zijn? Zou het niet kunnen dat de ‘omwentelingen’ die hij met zijn befaamde Perestrojka en Glasnost in gang zette, hem boven het hoofd groeiden?

PLOKHY: “Of het nu boven zijn hoofd groeide of niet, veel van zijn oud-collega’s hebben hem de teloorgang van de Sovjet-Unie nooit vergeven. Ook de huidige Russische president Vladimir Poetin neemt dat Gorbatsjov zeer kwalijk, het is niet voor niets dat hij zijn kat naar de begrafenis stuurde. Gorbatsjov was een democraat en geloofde in democratisering, al is hij zelf nooit verkozen.”

Was hij dan geen communist in hart en nieren?

PLOKHY: “Toch wel, misschien noemen we hem daarom beter ‘hervormer’. Als echte democraat had hij inderdaad nooit de top van de partij gehaald. Hij wou het einde van de Sovjet-Unie niet, want dan werd hij zelf ook werkloos. Maar hij zette wél een streep onder de Koude Oorlog en niet veel later zakten westerse businessmen naar Moskou af om de temperatuur te meten. Er kwam ook humanitaire hulp uit het Westen; voor de lokale sovjet-machthebbers was dat een gruwel. Plots stonden die verketterde kapitalisten op de stoep. Sommigen zagen dat als een opportuniteit: ‘Kijk, daar zijn al die naïeve westerse zakenmannen met hun zakken vol geld. We rollen ze.’ Onder Vladimir Poetin werd dat de courante werkwijze.

“De échte doodgraver van de Sovjet-Unie was Boris Jeltsin, Poetins toenmalige baas. Vandaag wordt Rusland geleid door een knecht van de man die de Sovjet-Unie doelbewust vernietigde. Die knecht is boos op de pas overleden man die de Sovjet-Unie wou redden door ze te hervormen. Poetin verwijt Gorbatsjov nu de vernietiger van het oude communistische rijk te zijn. De recente Russische geschiedenis is een opeenstapeling van bizarre absurditeiten.”

Waar komen die absurditeiten vandaan?

PLOKHY: “Ze zijn een gevolg van het falen van de democratie en het aan de macht komen van een autoritair regime. Niemand houdt Poetin en zijn kliek tegen om hun plannen, hoe gevaarlijk ook, werkelijkheid te doen worden. Er is geen enkel tegenwicht meer. Het Russische regime controleert zo goed als alle media en heeft de onbeperkte macht om de meest geschifte denkbeelden de wereld in te sturen.

“Ik ben er zeker van dat ook heel wat democratisch verkozen presidenten of premiers even bizarre opvattingen koesteren als sommige autocraten. Het democratische systeem waarin ze moeten opereren, laat niet toe dat ze die ook in de praktijk brengen. Zonder de checks and balances van de Amerikaanse democratie, was Donald Trump óók uitgegroeid tot een autocraat die zijn waanzin werkelijkheid liet worden.”

Een extra troef voor de autocraat Poetin is dat hij dankzij de digitalisering overal ter wereld mensen kan bespelen, indoctrineren en verwarren?

PLOKHY: “Eind jaren 1990 werd voorspeld dat dankzij computers, digitalisering en het internet de autoritaire regimes gedoemd waren te verdwijnen. Want over de hele wereld zouden mensen eindelijk geconfronteerd worden met ware verhalen. De schellen zouden van hun ogen vallen, waarna dictators baan moesten ruimen voor parlementaire democratieën. Vandaag blijkt net het tegengestelde: het meest efficiënte instrument om de democratie te ondermijnen, is het internet.”

Kwam de Russische invasie in Oekraïne in februari onverwacht voor u?

PLOKHY: “Ja. Toen de opbouw van Russische troepen aan de grens bleef voortduren, hoopte ik dat een nakende oorlog beperkt zou blijven tot het oosten van Oekraïne. Ik was toen nog zo naïef om te geloven dat het doel van de invasie was om de erkenning af te dwingen van de onafhankelijkheid van de marionetrepublieken Donetsk en Loegansk. Dat de Russen dus héél even oorlog zouden voeren, maar dat die ook snel weer zou afzwakken om zo sancties te vermijden. En dat allemaal onder de dekmantel dat ze de ‘bedreigde’ Russisch sprekenden uit de ‘onafhankelijke volksrepublieken’ te hulp snelden. Het was een koude douche toen ik in februari ontwaakte met het nieuws dat Kiev gebombardeerd werd.”

De Amerikanen waarschuwden al van in het najaar van 2021 voor een totale Russische aanval.

PLOKHY: “Zowel de Amerikaanse als Britse inlichtingendiensten hadden daarvoor gewaarschuwd. In de weken voor de inval praatte ik met verschillende belangrijke Oekraïense politici. Sommigen waren ooit minister. Ze zeiden me dat de Russische president Vladimir Poetin wel gek moest zijn om Oekraïne aan te vallen. ‘Dat zal hij nooit doen terwijl de hele wereld ernaar staat te kijken.’ Ze achtten een invasie mogelijk, maar niet op dat moment. We leefden allemaal in de naïeve overtuiging dat Poetin en zijn vrienden zeer rationeel denken en handelen. Hun inval was allesbehalve rationeel. We hebben de waanzin onderschat.”

De verontwaardiging is groot over de raketten en bommen op steden als Marioepol. Europese politici reageren vol ongeloof op de bloedige aanvallen op ziekenhuizen, scholen en appartementsgebouwen. Terwijl ze toch konden weten wat voor een man Vladimir Poetin is? In 1999 voerde hij hetzelfde soort vernietigingsoorlog in Tsjetsjenië en liet hij Grozny in as leggen. Later herhaalde hij die kunstjes in Georgië en Syrië.

PLOKHY: “Nu pas beseffen we hoe blind we al die jaren waren. U heeft gelijk: Tsjetsjenië was het begin, gevolgd door Georgië, de Krim en de Donbas. Al die tijd staarde de wereld ernaar zoals ze in de jaren 1930 naar de capriolen van Adolf Hitler stond te staren. Ik wil niet dramatiseren, maar er zijn opvallende gelijkenissen. Denk maar aan de ‘Anschluss’, toen Duitse troepen op 13 maart 1938 Oostenrijk binnenvielen en het land ‘opnamen’ in het Derde Rijk. Later volgden er nog ‘vreedzame’ annexaties van gebieden met veel Duitstaligen, zoals Sudetenland in Tsjecho-Slowakije en Memelland in Litouwen. De paralellen tussen toen en nu vind ik zéér deprimerend. Als historicus geloofde ik rotsvast dat de mensheid lessen trekt uit de geschiedenis. De recente gebeurtenissen rond Poetin, Rusland en Oekraïne spreken dat radicaal tegen. We hebben helemaal niets geleerd. Voor mij is dat een vreselijke schok.

“Rusland gedraagt zich nu als nazi-Duitsland. Hitler zocht wraak voor de vernedering na de verloren Eerste Wereldoorlog. Poetin zoekt vergelding voor de vernedering van de verloren Koude Oorlog. Duitsland flirtte tijdens de Weimarrepubliek met de democratie, tot de nazi’s daar een einde aan maken. Poetin maakte een einde aan het geflirt met de democratie onder Jeltsin. De modellen in zowel nazi-Duitsland als het huidige Rusland zijn radicaal nationalisme en het opeisen en annexeren van ‘verloren gebied’. De Anschluss was niet het finale doel van het Derde Rijk. Oekraïne is ook niet het finale doel van Vladimir Poetin. Rusland is niet voor niets zeer actief in het Midden-Oosten, denk maar aan Syrië.”

Als Poetin een kloon van Hitler is, begaat het Westen een vergissing door niet mee te vechten en enkel wapens te leveren?

PLOKHY: “Het Westen reageert nu exact als in de jaren 1930: zalven en wegkijken. Niemand is bereid om in de oorlog betrokken te raken. De geschiedenis leert dat die politiek van ‘appeasement’ of verzoening niet de juiste manier is om dictators zoals Hitler of Poetin te stoppen. Alleen is er nu die overvloed aan kernwapens die een geallieerd militair ingrijpen tot een nachtmerrie maken. Strenge sancties en totale isolatie zijn voorlopig de enige uitweg, net zoals tijdens de Koude Oorlog. Wat óók dringend moet gebeuren, is dat de Russische gas- en oliekraan zo snel mogelijk helemaal wordt dichtgedraaid.”

Waarna Rusland nog meer toenadering zal zoeken tot China.

PLOKHY: “Net zoals in de jaren vijftig onder het communisme, maar er is geen andere keuze. Voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid wordt een land geregeerd door een staatsmaffia van dat kaliber. De kleptocratie Rusland corrumpeert de rest van de wereld.

“Natuurlijk waren er vóór Poetin en zijn oligarchen al kleptocratische machthebbers, denk maar aan de manier waarop regimes in het Midden-Oosten het oliegeld incasseerden. Maar de huidige Russische kleptocratie is toch van een andere orde. Ze is open en bloot en het is ook klaar en duidelijk hoe dat corrupte regime het Westen heeft gecorrumpeerd. De voorbije decennia bleven de Europese landen onverstoord zakendoen met de oligarchen rond Poetin. Duitsland werd voor zijn energievoorziening zelfs totaal afhankelijk van Rusland.”

Europa werkte zichzelf zo serieus in nesten?

PLOKHY: “Zeker. Duitsland mag je gerust ‘bewijsstuk nummer 1’ noemen van hoe de Europese Unie zich door de kleptocraten gewillig een oor liet aannaaien. Het gas begon door Nord Stream 1 te stromen na de Russische invasie in Georgië; de handtekeningen voor de aanleg van Nord Stream 2 werden gezet na de annexatie van de Krim. Twee zaken speelden een belangrijke rol bij het blinde wheelen en dealen met het Rusland van Poetin: hebzucht en wensdenken.

“De gevolgen van de hebzucht van de voormalige Duitse bondskanselier Gerhard Schröder kunnen niet onderschat worden. Zowel tijdens als na zijn politieke carrière was hij zowat de voornaamste lobbyist van Vladimir Poetin in Duitsland.

“Jarenlang was er ook dat ‘magische denken’: de stelling dat hoe meer we met elkaar economisch verweven raken, hoe moeilijker het voor het Russische regime wordt om het systeem te ondermijnen waar zij mee van profiteren. In de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog overheerste exact hetzelfde wensdenken. Begin 1914 verschenen er massa’s artikels van zeer slimme mensen die stelden dat de wereld zo innig met elkaar verbonden was, dat oorlog in niemands belang was. Net als nu, zaten al die verstandige waarnemers er kilometers naast.”

Is Vladimir Poetin een nihilist en is zijn ‘droom’ van een nieuw groot Russisch rijk niet meer dan een rookgordijn?

PLOKHY: “Hij doet niet alsof, hoor; hij gelooft écht in veel van de dingen die hij vertelt. Deze oorlog is daar het bewijs van. In juli 2021 publiceerde hij zijn fameuze essay over ‘de historische eenheid tussen Russen en Oekraïners’. Daarin probeerde hij te bewijzen dat Russen en Oekraïners één en hetzelfde volk zijn, wat eigenlijk wil zeggen dat Oekraïners nooit hebben bestaan en hun land geen enkele bestaansreden heeft. Heel zijn ‘speciale militaire operatie’ spruit daaruit voort. Hij was ervan overtuigd dat Oekraïne in drie dagen veroverd zou zijn en dat de Oekraïense bevolking de Russische militairen met bloemen zou verwelkomen.”

Denkt u dat hij dat écht geloofde?

PLOKHY: “Dat moet toch wel? De manier waarop de invasie in het begin verliep, laat dat toch veronderstellen? De ideologie vertaalde zich in de planning van zijn ‘speciale militaire operatie’. Wij snapten de manier waarop de invasie werd aangepakt niet, want ze was totaal irrationeel. Maar ze paste perfect in het geloofskader van de Russische leiders. Met als gevolg dat ze zich al vrij snel moesten terugtrekken uit Kiev, wat een geweldige klap betekende voor het imago van Rusland als militaire supermacht.”

Dateert de planning van de invasie ook van vorig jaar of waren de Russen er al veel langer mee bezig?

PLOKHY: “Poetin was daar al jaren plannen voor aan het smeden. Geld van de olie- en gaswinning werd daarvoor opzijgezet. Deze oorlog begon niet op 24 februari 2022, maar startte in februari 2014 met de annexatie van de Krim. De trigger was dat Rusland er niet in slaagde om de ondertekening tegen te houden van het associatieverdrag tussen Oekraïne en de Europese Unie. Het ging niet over een kandidaatstelling om EU-lid te worden of een aanvraag om lid te worden van de NAVO. Nee, het vuur aan de lont was enkel en alleen dat ‘associatieverdrag’, waarin Oekraïne en de EU politieke en economische samenwerking afspraken. Voor de Russen werkte dat als een rode lap op een stier.”

Waarom tilden ze daar zo zwaar aan?

PLOKHY: “Door met de EU samen te gaan werken, kon Oekraïne niet langer deel worden van de Euraziatische Unie onder leiding van Rusland. Dat politiek-economische project als tegenwicht voor de EU is een oude droom van Poetin. Hij investeerde heel wat tijd en energie in het restaureren van de Russische controle over de post-sovjet-staten, de vijftien onafhankelijke staten die overbleven na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991. Na Rusland is Oekraïne de tweede grootste post-sovjet-republiek. De Sovjet-Unie viel definitief uiteen nadat in december 1991 in Oekraïne massaal gestemd werd voor onafhankelijkheid. Het Rusland van toen zag zonder grote broer Oekraïne de Sovjet-Unie niet meer zitten en erkende als tweede, na Polen, de Oekraïense onafhankelijkheid. Het plan was om een andere unie van voormalige sovjet-staten te creëren, onder Russische controle. Oekraïne koos na de Euromaidan-protesten van 2013 een ander pad, dat van Europa. Dat was voldoende voor Rusland om een jaar later de oorlog in gang te steken.

“Na de annexatie van de Krim stookten de Russen onrust in de Donbas in het oosten van Oekraïne. Toen was het nog de bedoeling om dat gebied deel van Oekraïne te laten zijn, onder Russische voorwaarden. Tijdens de presidentsverkiezingen van 2019 hoopte Vladimir Poetin trouwens op een overwinning voor Volodimir Zelenski.”

Hij hoopte op een deal met de populist Zelenski?

PLOKHY: “Zonder twijfel. Poetin dacht dat er met Zelenski te onderhandelen viel, maar kwam van een kale reis terug. In zijn beruchte essay schrijft hij verbitterd: ‘De westerse auteurs van het anti-Rusland-project hebben het Oekraïense politieke systeem zo opgezet dat presidenten, parlementsleden en ministers veranderen, maar dat de vijandschap tegenover Rusland blijft bestaan. Het bereiken van vrede was de belangrijkste verkiezingsslogan van de zittende president. Hiermee kwam hij aan de macht. De beloften bleken leugens. Er is niets veranderd.’ Poetin verweet het Westen een democratisch systeem te hebben geïnstalleerd in Oekraïne waardoor de politieke spelers veranderden, maar niet de overtuigingen. (lacht)”

Vladimir Poetin beschouwt Volodimir Zelenski als een verrader?

PLOKHY: “Tja, Zelenski wou inderdaad vrede, maar niet onder Poetins voorwaarden. Het populistische kantje van Zelenski zorgde er wellicht voor dat Vladimir Poetin dacht dat hij hem, net als Donald Trump, zou kunnen manipuleren. Poetins voorstel was: ‘Ik geef de Donbas terug aan Oekraïne, maar blijf er de controle over hebben én de Donbas krijgt vetorecht over elke beslissing die in het Oekraïense parlement genomen wordt. In ruil krijg je vrede.’ De intussen aan de gang zijnde sluipende oorlog in de Donbas gold als chantagemiddel. ‘Als je hier niet mee akkoord gaat, Volodimir, open je de poorten van de hel.’ Als volbloed populist wist Zelenski dat hij zo’n deal nooit verkocht kon krijgen aan de Oekraïense bevolking. Ik vermoed dat Poetin toen definitief besloot tot zijn ‘speciale militaire operatie’.”

Is de essentie niet dat autocraat Vladimir Poetin als de dood is voor de liberale democratie?

PLOKHY: “Dat is inderdaad de kern van de zaak.”

Die angst zit zo diep dat hij het aandurfde om een broedervolk aan te vallen? Want dat hoorde je toch vaak in de aanloop naar de invasie: “Poetin zal zich inhouden omdat Oekraïners en Russen broeders en zussen zijn.”

PLOKHY: “Rusland en Oekraïne hebben een grote gedeelde geschiedenis. De talen lijken op elkaar en in grote grenssteden als Charkov en Marioepol wonen ontzettend veel Russisch sprekenden. De republiek Oekraïne is tweetalig en dat wordt algemeen aanvaard, net zoals in België. De meeste mensen spreken zowel Oekraïens als Russisch. Een minderheid in het overwegend Russisch sprekende deel koestert separatistische gevoelens, wat door Rusland totaal verkeerd is ingeschat. Het Russische regime maakte zichzelf graag wijs dat zowat alle Oekraïners naar ‘bevrijding’ snakten. Poetin gebruikte taal als een succesvol wapen bij de annexatie van de Krim in 2014. Bij de huidige oorlog komt de zogenaamde ‘bescherming van de Russisch sprekenden’ als een boemerang in zijn gezicht terug. 44 procent van de bevolking van Marioepol is etnisch Russisch. Denkt u dat zij na de vernietiging van hun stad door het Russische leger nog veel sympathie voelen voor Rusland? De gruwelijke ironie is dat de Oekraïense Russisch sprekenden de grootste slachtoffers zijn van de ‘speciale militaire operatie’, zogezegd opgezet om hen te bevrijden.

“Natuurlijk zijn er veel punten van overeenkomst tussen Oekraïners en Russen. Alleen smelt die ‘Oekraïens-Russische eenheid’ met elke dag dat deze oorlog blijft duren. Volgens de burgemeester van Charkov zijn de inwoners van Oost-Oekraïne nu méér anti-Russisch en nationalistisch dan de burgers uit West-Oekraïne.”

Wat vindt u van president Zelenski?

PLOKHY: “Vroeger was hij acteur en komiek. Hij voelt intuïtief heel goed aan wat het publiek wil. Het talent om een kleine zaal te bespelen, zet hij om in een groot politiek talent: hij bespeelt er nu zijn land en zelfs de hele wereld mee. Hij startte als populist en dat bedoel ik niet als compliment. Maar in de huidige omstandigheden vind ik het zeer positief dat hij zo’n uitstekend communicator is. Hij vertolkt en versterkt de gevoelens die leven in de hele Oekraïense gemeenschap. In de weken voor de invasie zei hij dat hij nooit geloofde dat die oorlog zou losbranden. Dat was exact wat de meeste Oekraïners dachten. ‘Laten we ons leven van alledag rustig verder leiden.’ Toen de Russen binnenvielen, was hij de eerste om te zeggen: ‘We blijven.’ Het feit dat hij Kiev niet verliet, was een flinke opsteker voor de Oekraïense moraal.”

Volgens Vladimir Poetin zwaaien in Oekraïne neonazi’s de plak en dient zijn ‘speciale militaire operatie’ om het land te denazificeren.

PLOKHY: “Complete onzin. Zelenski is de enige Joodse president buiten Israël; minister van Defensie Oleksii Reznikov is ook een Jood. Hoe kun je dan met een uitgestreken gezicht beweren dat de Oekraïense regering in handen is van nazi’s?”

Het in mei 2014 opgerichte extreemrechtse Azov-bataljon werd opgenomen in het reguliere Oekraïense leger.

PLOKHY: “De oprichter was een radicale nationalist. Sinds Azov eind 2014 in de Nationale Garde opging, is het een gewoon regiment, zonder politieke bindingen. Maar dat ene bataljon in een leger met honderdduizenden manschappen wordt er altijd weer uitgelicht om de Oekraïners het label ‘nazi’s’ op te spellen. ‘We komen de Russisch sprekenden verdedigen tegen de nazi’s!’ Vervolgens vernietigen ze de steden van de mensen die ze zogezegd komen redden. Dat is toch het toppunt van cynisme?”

Net als Rusland heeft ook Oekraïne een immens corruptieprobleem.

PLOKHY: “Dat is juist. De oorlog zorgt er wellicht voor dat een aantal corrupte figuren iets minder achteroverdrukken, maar al te veel illusies maak ik me daar niet over. Hoopgevend is dat er op dit moment onderzoeken lopen én verdachten gearresteerd worden. Niet alleen kleine garnalen, ook mensen hogerop de maatschappelijke ladder. Zelfs in het Oekraïense leger werden van corruptie verdachte militairen opgepakt. Het lijkt er toch op dat de regering van Zelenski van de oorlog gebruik maakt om de strijd tegen corruptie op te voeren. De samenleving tolereert niet langer dat in deze moeilijke omstandigheden sommigen profiteren door bijvoorbeeld voedselvoorraden achterover te drukken.”

President Zelenski himself zou ook niet clean zijn. Zijn naam dook op in de Pandora Papers, met een rist offshorebedrijven die hij net voor de verkiezingen van de hand zou gedaan hebben.

PLOKHY: “Als corruptie in het systeem ingebakken zit, kun je als zakenman bijna niet functioneren zonder zelf ook corrupt te zijn. Dat is vreselijk, ik weet het, maar Zelenski lijkt nu toch bereid om de macht van de oligarchen in te tomen. Hij voerde een tijdlang een bittere strijd tegen de vorige president Petro Poroshenko. Ik vind dat Poroshenko het tijdens zijn legislatuur van 2014 tot 2019 niet zo slecht deed, hij startte de hervorming van het land, maar hij heeft als groot nadeel dat hijzelf één van de oligarchen is. Voor de oorlog raakte Zelenski ook nog in conflict met de rijkste man van Oekraïne, Rinat Achmetov. Van alle presidenten die Oekraïne na de onafhankelijkheid tot hiertoe had, pakt Zelenski de corruptie het meest vastberaden aan. Al is er nog zeer veel werk aan de winkel.”

Het Oekraïense leger lijkt goed stand te houden en gebieden te heroveren.

PLOKHY: “Zolang Poetin aan de macht is, vrees ik dat de oorlog op een of andere manier zal blijven duren. Na de annexatie van de Krim verviel het Westen snel weer in magisch denken: ‘Het zal wel koelen zonder blazen. We vaardigen een paar sancties uit en let’s do business as usual.’ In plaats van een afstraffing leek dat eerder op een aanmoediging.

“Stel dat er morgen een staakt-het-vuren wordt afgesproken, dan is de oorlog nog lang niet over. We zitten middenin het uit elkaar vallen van ‘het grote Russische rijk’. De communisten redden het oude tsarenrijk nog even door na de Oktoberrevolutie van 1917 de Sovjet-Unie uit de grond te stampen. In 1991 viel het grote Russische imperium toch aan scherven en Vladimir Poetin krijgt dat niet verwerkt. Hij probeert dat nu te restaureren, met wapengekletter en grof geweld. Maar het streven naar vrijheid en onafhankelijkheid kun je niet blijven onderdrukken. Alle imperiums zijn gedoemd om vroeg of laat te verdwijnen.”

Serhii Plokhy, De poorten van Europa, Querido Facto, 29,99 euro

© Jan Stevens

‘Vlak voor een vliegtuiglanding waarschuwt het cabinepersoneel: Fasten your seatbelt. Ik vrees dat voor de wereld dat moment nu gekomen is’

Vroeger was de Italiaans-Amerikaanse econoom Vito Tanzi (87) groot voorstander van een ‘kleine overheid’. Vandaag pleit hij voor een welvaartstaat naar Scandinavisch model. “We blijven economen blindelings volgen en belanden zo in grotere ellende.”

In 2000 schreef de toen 65-jarige Vito Tanzi samen met de Duitse econoom Ludger Schuknecht het boek Public spending in the 20th century. “In ons boek kwamen we tot de conclusie dat de Scandinavische landen zwaar in de fout gingen met hun welvaartstaat”, zegt hij. “We vonden dat ze hun burgers te zwaar belastten én dat ze te veel uitgaven aan sociale zekerheid. Vandaag besef ik: dat boek was een vergissing. Landen als Noorwegen en Zweden zijn met hun welvaartstaat een lichtend voorbeeld voor de rest van de wereld.”

Volgens Tanzi verloren zijn collega-economen de voorbije decennia het belang uit het oog van een gezonde, stevige financiële basis voor de overheid. “Ze verbeuzelden hun tijd aan pleidooien voor ‘efficiëntie’ en vuurden de hetze tegen het heffen van belastingen aan. Hun mantra was: ‘Belastingen zetten een rem op de economische groei.’ Maar te weinig belastingen zetten óók een rem op de economische groei, want dan is er gewoon niet genoeg geld om essentiële maatschappelijke noden te lenigen. De economische theorie verschilt vaak heel erg van de werkelijkheid. Toch blijven we de economen blindelings volgen, waardoor we in nog grotere ellende terecht komen.”

Vito Tanzi was in 1977 de ‘ontdekker’ van het ‘Tanzi-effect’, een begrip over inflatie dat deel werd van de economische canon. “Ik had mijn job als economieprofessor aan de universiteit net ingeruild voor een directiefunctie bij het Internationaal Monetair Fonds (IMF)”, herinnert hij zich. “Argentinië kampte in die tijd met torenhoge inflatie. Velen gingen ervanuit dat hyperinflatie automatisch voor meer staatsinkomsten zorgde. Alleen gebeurde dat in Argentinië niet. Hoe hoger de inflatie, hoe minder belastingen de staat ontving. Niemand begreep wat er aan de hand was; ik ontrafelde dat mysterie. De inflatie steeg, prijzen piekten, het leven werd duurder, maar de belastingen kwamen soms pas een jaar later binnen. Op dat moment was de waarde van het geld waarmee die belastingen betaald werden, dramatisch gedaald. De beste manier om dat Tanzi-effect tegen te gaan, is de inflatie beteugelen.”

Vito Tanzi is net terug thuis in Washington DC, na een bezoek aan Italië. “Mijn eerste weerzien met mijn geboorteland na bijna drie jaar coronapandemie.” Hij maakt zich grote zorgen over de uitslag van de Italiaanse verkiezingen. “In woelige tijden als deze helpen radicale politici zoals Giorgia Meloni van de Fratelli d’Italia ons geen stap verder. Extreme oplossingen werken nooit. Meer dan ooit hebben we nood aan politici uit het midden. Alleen liggen alle centrumpartijen op apegapen. De Italiaanse verkiezingsstrijd handelde niet over beleid, maar over ‘principes’. Voor rechts geldt het principe: ‘Géén belastingen; zoveel mogelijk besparen.’ Voor links: ‘Belast de rijken en geef het aan de armen.’ Terwijl goed beleid altijd ergens in het midden ligt.

“De ontslagnemende premier Mario Draghi is een heel goede vriend van mij, wellicht ben ik daarom een beetje bevooroordeeld. Maar de manier waarop ze hem aan de kant hebben geschoven, is wraakroepend. Mario doctoreerde aan de Massachusetts Institute of Technology en is dus een superslimme kerel. Hij verdiende zijn sporen als gouverneur van de Italiaanse nationale bank én als voorzitter van de Europese Centrale Bank (ECB). Hij was de ideale premier om Italië door zwaar weer te loodsen. Maar nee, veel liever staken zijn coalitiepartners hem een mes in de rug omdat hij hun extreme oplossingen in de weg stond.”

Van 2001 tot 2003 was u onderminister van Financiën in de tweede regering van Silvio Berlusconi.

“In 2000 moest ik afscheid nemen van het IMF. Ik was 65 en werd verplicht op pensioen gesteld. Daar had ik totaal geen zin in. Gelukkig kon ik in Washington aan de slag bij de denktank Carnegie Endowment for International Peace. Ik was daar heel gelukkig, maar liet me een jaar later door Giuilio Tremonti van Berlusconi’s partij Forza Italia toch overtuigen om zijn onderminister van Financiën te worden. In die tijd was ik behoorlijk conservatief; nu niet meer. Daarom ook wil ik met het IMF niets meer te maken hebben.

“Ik was zo naïef om te geloven dat ik invloed zou hebben in Berlusconi’s regering. Heel snel ontdekte ik dat politici niet naar je luisteren als je er zelf geen bent. (lacht) Toen ik een maand na mijn aantreden op een conferentie pleitte voor een hervorming van het onbetaalbaar wordende pensioenstelsel, kreeg ik diezelfde avond telefoon van mijn minister, Giuilio Tremonti. ‘Vito, je mag als politicus nooit zeggen dat je een cent uit de zak van de Italiaanse burger wil halen.’ Na twee jaar hield ik de eer aan mezelf en stapte op. Ik verhuisde definitief terug naar Washington DC en ging aan de slag als economisch adviseur bij de Wereldbank, de Verenigde Naties en de ECB.”

Tijdens de coronapandemie schreef u het boek Fragile Futures, over economisch beleid in tijden van rampen, pandemieën en klimaatverandering. U bent niet alleen bezorgd over de Italiaanse verkiezingen, maar ook over de staat van onze planeet?

“Ik maak me vooral zorgen over de toekomst van mijn kinderen en kleinkinderen. Economen hebben het ontzettend moeilijk met grote crisissen als gevolg van pandemieën of natuurrampen. Ze beschouwen die als zeldzame, willekeurige gebeurtenissen die wellicht ‘nooit’ zullen plaatsvinden. Dus laten ze de statistisch moeilijk te voorspellen rampen bij voorkeur links liggen. Net zoals veel burgers en politici, steken ze hun kop in het zand.

“Waar economen het dan weer veel minder moeilijk mee hebben, zijn de ‘normale risico’s’ die we allemaal lopen. Denk maar aan auto-ongevallen, diefstallen of brandschade. Die risico’s kunnen netjes worden berekend en in grafiekjes gegoten. Er werd een industrie rond gecreëerd: de verzekeringswereld.

“In 1921 al maakten de befaamde economen Frank Knight en John Maynard Keynes het belangrijke onderscheid tussen berekenbare ‘risico’s’ en totaal onberekenbare ‘onzekerheden’, zoals pandemieën en aardbevingen. Toen werden die onzekerheden nog omschreven als ‘daden van God’. Vandaag weten we beter: steeds meer ‘onzekerheden’ zijn een rechtstreeks gevolg van de door onszelf veroorzaakte klimaatverandering. Toch blijven we doen alsof er geen vuiltje aan de lucht is.”

Een van de gevolgen van de klimaatverandering is extremer weer, waardoor ‘onzekerheden’ zoals orkanen en overstromingen enkel toenemen en onze nabije toekomst ‘breekbaarder’ wordt?

“Net daarom is het de hoogste tijd dat zowel economen als politici én gewone burgers die ‘onzekerheden’ ernstig nemen. Want die ‘onzekerheden’ worden inderdaad zekerheden. Alle maatregelen die we nu nemen om de CO2-uitstoot aan banden te leggen, hebben totaal geen effect op de gevolgen van de uitstoot uit het verleden. Die CO2 zit in de lucht en speelt ons nu al parten. Alle inspanningen die we vandaag leveren, doen we voor de mensen na ons. Al wie denkt: ‘Het zal mijn tijd wel duren’, draagt grote verantwoordelijkheid voor het onleefbaar maken van onze planeet voor onze nakomelingen.”

De voorbije zomer was ook in België heet en droog. De burgemeester van een van onze kuststeden jubelde in een interview dat hij de opwarming van de aarde fantastisch vond en had het over de mooiste zomer van zijn leven.

“Zag u wat voor ellende de hitte en droogte in China aanrichtte? Hoe Pakistan geteisterd werd door de meest extreme regenval ooit? Overal smelten gletsjers in een rotvaart weg, staan bossen in brand en intussen stijgt langzaam maar zeker het zeespiegelniveau. We ervaren de gevolgen van de klimaatverandering hier en nu en tóch doen we alsof we ‘de mooiste zomer ooit’ beleefden.

“In de jaren 1960 en ’70 wisten we al dat het met ons leefmilieu slecht gesteld was, denk maar aan ‘De grenzen aan de groei’ van de Club van Rome uit 1972. Dat rapport werd niet ernstig genomen en zelfs weggelachen. De dag nadat Donald Trump tot president verkozen was, kondigde hij aan dat hij uit het klimaatakkoord van Parijs zou stappen. Te veel mensen blijven geloven dat de klimaatverandering een tijdelijk fenomeen is dat zal overwaaien. Ze hebben ongelijk. De volgende twintig jaar betalen we de prijs van de historische CO2-uitstoot met méér orkanen, stormen, intensere hitte, langere droogtes en extremere regenval.

“Natuurlijk kunnen we ons nooit tot in de puntjes op een onverwachte ramp voorbereiden, maar we kunnen wel zorgen voor goede faciliteiten om zoiets als een pandemie het hoofd te bieden, met een voldoende reserve aan ziekenhuisbedden of een goed onderhouden stock mondmaskers.

“Gisterenavond las ik dat er geen Amerikaanse luchthaven staat in het lijstje van twintig meest moderne luchthavens ter wereld. Weet u hoe dat komt?”

Gebrek aan investeringen van de Amerikaanse overheid?

“Precies. In dit zogenaamd gesofisticeerde land staan bruggen op instorten en zitten de snelwegen vol gaten. Wat meer overheidsinvesteringen komt de Amerikaanse economie alleen maar ten goede. Ik verwelkom daarom het Build Back Better Plan van president Joe Biden. Al ben ik ook bezorgd over de enorme schuld van de VS.

“Economen creërden een mythe over de impact van belastingen: ‘Verhoog die toch niet; dat eindigt altijd rampzalig. Overheidsgeld vloeit vanzelf naar de luieriken.’ We moeten niet naïef zijn: er zijn mensen die van het systeem profiteren. Maar niet zoveel als velen lijken te geloven.

“In vergelijking met de Belgen betalen veel Amerikanen amper belastingen. Hoe rijker je bent, hoe beter je ervan afkomt. Toch denk ik niet dat de superrijken, de one-percenters, een boterham minder zullen eten als hun vermogen een beetje wordt belast of de belasting op hun bedrijfswinsten wordt opgetrokken. Tot 1969 betaalden ondernemingen in Amerika 52 procent belasting op de winst. In 1979 werd die verlaagd tot 46 procent. In 1988 tot 34 procent en in 2018 zakte ze tot 21 procent. President Donald Trump had er graag nog wat procenten afgeknibbeld. Ik pleit ervoor om die belastingen op te trekken tot 30 procent.”

Waar komt dat grote taboe op belastingen vandaan?

“Na de Tweede Wereldoorlog begonnen veel Europese landen te bouwen aan de welvaartstaat. Ze wilden zo gezinnen bescherming bieden tegen de risico’s van het bestaan. Er werden twee soorten belastingen op de sporen gezet: eerst de inkomstenbelasting of ‘directe belasting’ en later in de jaren 1950 de BTW of ‘indirecte belasting’. Frankrijk was het allereerste land dat die ‘belasting op toegevoegde waarde’ introduceerde. Directe en indirecte belastingen zorgden voor de noodzakelijke stroom aan liquide middelen om de levensstandaard van de burgers op te krikken. Het enige ontwikkelde land ter wereld zonder BTW zijn de Verenigde Staten van Amerika. Daar komt bij dat de inkomstenbelasting er stevig werd uitgehold.

“In 1945 bedroeg het Amerikaanse federale belastingtarief op de hoogste belastingschijf nog 94 procent. In de loop der jaren zakte dat, nu bedraagt het 37 procent. Tezelfdertijd groeide de jungle aan aftrekposten. Inmiddels zijn er meer dan 200 regeltjes die ervoor zorgen dat het belastbaar inkomen steeds kleiner wordt. Het merendeel van die aftrekposten zijn op het lijf geschreven van miljonairs en miljardairs. Hun inkomen vóór belastingen schoot de hoogte in, terwijl hun gemiddelde belastingdruk naar beneden tuimelde. Arbeiders- en middenklassegezinnen profiteerden veel minder van al die zogenaamde ‘belastinghervormingen’, sommigen zelfs helemaal niet. Intussen int de Amerikaanse staat verhoudingsgewijs veel minder belastingen dan een doorsnee Europees land.”

Die opdrogende stroom aan belastinginkomsten verandert de samenleving?

“Zonder twijfel. De voorbije 200 jaar schreven economen ontzettend veel artikels en boeken over hoe de overheid onder controle moest gehouden worden. De angst was groot dat een monsterlijke staat alles en iedereen zou verslinden. Inmiddels zijn we in een totaal tegengesteld universum aanbeland. Het is de hoogste tijd dat we de vrije markt controleren. Een aantal superrijken verzamelde gigantische fortuinen en kreeg daardoor steeds meer macht. Ze treffen elkaar in Davos en in Los Angeles, waar ze hun superjachten aanmeren. Ze creëren netwerken om politici en topambtenaren te beïnvloeden. Zo krijgen ze invloed in het wetgevend werk en oefenen ze druk uit om wetten in hun voordeel te laten interpreteren. Het is vooral ‘dankzij’ hun lobbywerk dat het belastingtarief op de hoogste belastingschijf in de VS de diepte inging. Een superrijke Amerikaan betaalt nu ongeveer exact hetzelfde belastingbedrag als een arbeider.

“In Italië woedt op dit moment een waanzinnig debat over de invoering van de zogenaamde ‘flat tax’, waarbij alle inkomens aan hetzelfde percentage worden belast. In feite komt dat erop neer dat de rijken nog minder belast worden en de armen meer. De rijke Italianen maken bij hun belastingaangifte nu al gebruik van minstens 600 aftrekposten, waardoor ze hun belastbaar inkomen flink laten krimpen. Het grootste probleem bij het innen van belasting is meestal niet het tarief, maar de basis waarop geïnd wordt. Bij de hele discussie over ‘flat tax’ blijven die aftrekposten buiten schot. Dat is waanzin. Maar zelfs goede economen hechten intens geloof aan al die nonsens.”

De belastingsinkomsten van overheden dalen, terwijl hun schulden stijgen?

“Zelfs verstandige economen zoals Paul Krugman en Joseph Stiglitz moedigen overheden aan om in tijden van grote crisis de geldkraan open te zetten. ‘Maak tijdens een recessie gerust schulden om werklozen te helpen en de economie te stutten.’ Sommige economen prediken zelfs dat schuld nooit een probleem is. Ze vergissen zich.

“Tijdens de pandemie lieten veel regeringen het geld rollen om burgers en bedrijven te beschermen. Dat kunstje kun je niet blijven herhalen, zeker niet als er steeds meer ‘onzekerheden’ op de loer liggen. Als overheid moet je er eerst en vooral voor zorgen dat je fiscale rekening gezond is. Dat wil zeggen dat je niet te veel schulden maakt, geen overdreven belastingen heft, maar er wél voor zorgt dat iedereen netjes zijn belastingen betaalt. Dat je dus eerst en vooral in al die aftrekposten en ‘uitzonderingen’ het mes zet.

“Toen ik vlak na de millenniumwissel Italiaans onderminister van Financiën werd, bedroeg de staatsschuld 100 procent van het bruto binnenlands product (BBP). Ik maakte me daar ernstige zorgen over. Vandaag bedraagt de schuld 160 procent. Wat zullen onze politici de volgende jaren doen als de rente blijft stijgen? In dat scenario van stijgende rente, wordt de schuld een molensteen rond de nek van de staat en is een ramp onafwendbaar. In plaats van in rustiger tijden schulden op te stapelen, hadden ze die net moeten afbouwen.”

We maakten de voorbije decennia een paar verschrikkelijke fouten met grote gevolgen?

“Zeker. Onze grootste vergissing is wellicht de globalisering die startte in de jaren 1970. We globaliseerden zowat alles van onze economie: de financiële markten, de goederenmarkten en we vertimmerden een land als China tot de fabriek van de wereld. Veel economen vonden globalisering een goede zaak, ik trouwens ook.”

Globalisering trok wereldwijd veel mensen uit de armoede.

“Dat klopt, maar tezelfdertijd duwde diezelfde globalisering op andere plaatsen mensen net ín armoede. Chinezen en Indiërs zijn vandaag veel rijker dan pakweg veertig jaar geleden, maar in Detroit sloeg de armoede toe nadat de autofabrieken er dichtgingen en verplaatst werden naar lageloonlanden. Regeringen geloofden heilig dat de markt volledig zelfregulerend was. ‘Verliezen mensen in Detroit hun job? Nevermind. Je hoeft helemaal niets te doen; dat komt allemaal wel goed. In Silicon Valley is nu werk in overvloed. Ze zullen wel verhuizen.’ Dat deden ze niet, want nogmaals: er is een hemelsbreed verschil tussen de theorie en het leven van alledag. In de samenleving groeide de tegenstand tegen de globalisering. Met als gevolg: steeds meer landen die import aan banden proberen te leggen.

“We bezongen allemaal de zegeningen van de globalisering: ‘Alleen zo kunnen grondstoffen efficiënter worden ingezet.’ Die machine blijft draaien, zolang er geen oorlog uitbreekt zoals in Oekraïne of we niet in conflict raken met een autoritaire machthebber als Vladimir Poetin. Europa werd veel te afhankelijk van Poetins gas en hij draait nu de kraan dicht. Voor veel Europese landen wordt globalisering deze winter niet langer een ‘zegening’, maar een ernstig probleem. Vlak voor een vliegtuiglanding waarschuwt het cabinepersoneel: ‘Tighten your seatbelt.’ Ik vrees dat voor de wereld dat moment nu gekomen is.”

Vito Tanzi

  • Geboren in 1935 in Bari, Italië
  • Professor economie aan de American University
  • Was directeur fiscaliteit van het IMF
  • Was onderminister van Financiën in de regering Berlusconi II
  • Was economisch adviseur van de Wereldbank, de Verenigde Naties en de Europese Centrale Bank

© Jan Stevens

%d bloggers liken dit: