‘Als Poetin zich door iemand beledigd voelde, viel hij meteen aan. Hij raakte in een trance en schopte, beet en krabde’

Acht jaar lang huisde biograaf Philip Short in het hoofd van Vladimir Poetin. Hij trof er een gokker die het kicken op risico’s onder controle probeert te houden. “We moeten ons er niet op blindstaren dat Poetin van zijn kinderen houdt. Hitler hield ook van zijn hond Blondi.”

“Er is één groot hiaat in het leven van de Russische president Vladimir Poetin”, zegt de gepensioneerde BBC-journalist Philip Short (77), schrijver van de pas verschenen vuistdikke biografie Putin. “Zijn overgang van geheim agent naar politicus is in nevelen gehuld. De twijfel blijft of hij de KGB ooit echt inruilde voor de politiek. Eind 1991 stortte de Sovjet-Unie ineen. Drie jaar eerder ging Vladimir Poetin aan de slag bij de opkomende politicus en professor Anatoli Sobtsjak. Ze kenden elkaar goed: Poetin had bij Sobtsjak gestudeerd. Toen de professor rechten in 1991 tot burgemeester van Sint-Petersburg verkozen werd, stelde hij Vladimir Poetin aan tot zijn adjunct.”

Het vermoeden is dat Poetin in opdracht van de KGB later de macht in Rusland overnam?

PHILIP SHORT: “In november 1991 bood Poetin aan een lokale krant een interview aan. In de jaren daarvoor had hij amper een woord met journalisten gewisseld. Hij vertelde gedetailleerd hoe hij in juni van dat jaar bij de KGB ontslag als luitenant-kolonel had genomen. De journalist vroeg Poetin waarom hij per se geïnterviewd wilde worden. ‘Ik wil duidelijkheid verschaffen, want sommige gemeenteraadsleden proberen me te chanteren omdat ik bij de KGB was’, antwoordde hij. Sommigen namen het Sobtsjak inderdaad kwalijk dat hij een KGB-officier bij het stadsbestuur had binnengeloodst. ‘Het was alsof ik een varkenssnuit droeg op een tuinfeest’, klaagde Poetin. Alleen was hij niet de enige ex-KGB’er in dienst bij Sobtsjak én maakte hij zelf geen geheim van zijn verleden. Waarom zou hij dan te chanteren zijn?”

Omdat hij nooit echt helemaal afscheid van de KGB nam?

SHORT: “Precies. Chantage was enkel mogelijk als hij de waarheid niet helemaal verteld had. Als hij zich bijvoorbeeld in opdracht van de KGB bij Sobtsjak in de kijker had gewerkt en zich had laten rekruteren. Als hij met andere woorden een ‘stukach’ was, een KGB-informant.

“Zijn huidige rechterhand Nicolai Patroesjev stamt ook uit de KGB van Sint-Petersburg. Toen Boris Jeltsin in 1999 Poetin tot premier benoemde, werd Patroesjev baas van de FSB, de opvolger van de KGB.

“In de late zomer van 1999 werden er verschillende aanslagen gepleegd op flatgebouwen in Dagestan, waarbij tientallen burgers omkwamen. De FSB wees meteen met een beschuldigende vinger naar de opstandige Tsjetsjenen. De aanslagen waren voor de kersverse premier Poetin de directe aanleiding voor het starten van de ‘Tweede Tsjetsjeense oorlog’. Vandaag wordt algemeen aanvaard dat die aanslagen op de flatgebouwen ‘false flag-operations’ van de FSB in opdracht van Poetin waren. Ik sprak daar verschillende inlichtingenofficieren over, zowel in Rusland, als in de VS. Allemaal verzekeren ze me dat die bomaanslagen écht waren, uitgevoerd door Tsjetsjenen. Dat hele theater werd indertijd dus níet geënsceneerd.”

Er was toch een smoking gun met de betrapping op 22 september 1999 van drie FSB-agenten bij een flatgebouw in de Dagestaanse stad Ryazan? Ze lieten er explosieven en een ontstekingsmechanisme achter.

SHORT: “FSB-directeur Nikolaj Patroesjev verklaarde toen dat het om een oefening ging, met een nepontstekingsmechanisme. In combinatie met die andere aanslagen klinkt dat natuurlijk ongeloofwaardig. Maar ik geloof Patroesjev.

“Gleb Pavlovski was in die tijd een nauwe medewerker van Poetin; later kregen ze ruzie. Hij vertelde me dat de FSB eind jaren ’90 een organisatie in verval was. Volgens hem hadden alle slimme medewerkers het zinkend schip verlaten en was niemand in staat tot het coördineren van groots opgezette false flag-operaties. De vooraanstaande Russische militaire analist Aleksandr Golts bevestigt: ‘Patroesjev vertelde voor een keer de waarheid, hoe onwaarschijnlijk die ook klinkt.’”

Over de aanslag op de dochter van Poetins huisfilosoof Aleksandr Doegin in augustus van dit jaar wordt ook gezegd dat het een false flag-operatie van de FSB is.

SHORT: “Die aanslag op Daria Doegina zou inderdaad aangestuurd kunnen zijn door extreemrechtse nationalisten binnen de FSB, om daarna de schuld in de schoenen van Oekraïne te schuiven. Maar ik geloof nooit dat ze uit de weg geruimd is door figuren uit Poetins rechtstreekse entourage. Wat niet wil zeggen dat Vladimir Poetin geen huurmoordenaars inzet.

“De vergiftiging van de voormalige FSB-spion Aleksandr Litvinenko in 2006 in Londen was een rechtstreekse opdracht van Poetin. Net als de mislukte gifaanslag op Aleksei Navalny. De mislukte aanslag op Sergei Skripal, die andere ex-geheim agent, werd wellicht ook door de president bevolen.”

En de moord op de liberale oppositieleider Boris Nemtsov in 2015 vlakbij het Kremlin?

SHORT: “Ik zie geen reden waarom Poetin zijn politieke rivaal zou hebben laten omleggen. De daders stammen uit de kringen rond de Tsjetsjeense leider Ramzan Kadyrov. Hoofdverdachte Zoer Dadajev was officier bij Kadyrovs veiligheidsdienst. De Tsjetsjeense dictator haatte Nemtsov met hart en ziel en ik vermoed dat hij de opdracht gaf om zo zijn ‘goede vriend’ Vladimir Poetin gunstig te stemmen. De aanslag op de kritische journaliste Anna Politkovskaja in 2006 was identiek.”

Zij werd op 7 oktober doodgeschoten als cadeautje van Kadyrov voor de die dag jarige Poetin?

SHORT: “Ja, al was Poetin helemaal niet blij met dat geschenk. Later merkte de president op dat Politjovskaja nooit zo bekend geworden zou zijn als ze niet was vermoord. Dat klopt: door haar tragische einde klinkt haar naam nu wereldwijd als een klok.”

Heeft Vladimir Poetin een ideologie?

SHORT: “Nee. Hij vindt patriottisme en traditionele waarden zeer belangrijk, maar is dat een ideologie? Hij gelooft niet in een samenhangend, doordacht systeem.

“De voorbije jaren verkondigde hij dat Oekraïne niet echt een land is; hij schreef daar ook een essay over. Hij lijkt dus een imperialist te zijn die droomt van een ‘Groot Rusland’. Zijn inval in Oekraïne is dan niet meer dan een ‘rechtmatige’ poging om ‘Russisch’ gebied te ‘heroveren’.

“Maar zijn retoriek van de laatste weken doet veronderstellen dat het hem eigenlijk over iets anders gaat: over de ‘oude strijd’ tussen de oude Sovjet-Unie en de VS. Die zou met haar ‘instrument’ de NAVO proberen om ‘Russisch’ gebied in te palmen. Volgens mij is Poetins voornaamste drijfveer voor de oorlog in Oekraïne die concurrentiestrijd met Amerika. De invasie was een gigantisch risico. Dat neemt hij niet enkel en alleen omwille van Oekraïne. Dit gaat over iets veel groters, wat de referenda en annexaties van de bezette gebieden extra verontrustend maakt. Alsof hij doelbewust aanstuurt op een rechtstreekse confrontatie met de VS.”

Had u de invasie verwacht?

SHORT: “Nee. In de aanloop naar de invasie dacht ik dat hij aan het bluffen was. Al mijn Russische gesprekspartners geloofden dat ook. Zelfs de Oekraïense president Zelenski was daarvan overtuigd. De Amerikanen hadden overtuigende informatie dat hij écht plannen aan het maken was om Oekraïne binnen te vallen. Toch twijfelden ook zij: ‘Misschien speelt hij een spelletje en houdt hij zich op het laatste moment in.’ Heel de tijd was hij vintage Vladimir Poetin: onvoorspelbaar. De annexatie van de Krim in 2014 had óók niemand verwacht. De arrestatie van Michael Khodorkovski indertijd kwam ook als een totale verrassing. Niemand had voorspeld dat hij een oligarch zo zou aanpakken. De verrassing over de invasie was dus eigenlijk perfect voorspelbaar. (lacht)”

Geloofde Poetin echt dat de Oekraïense burgers de Russische soldaten als bevrijders gingen verwelkomen, met bloemen en gezangen?

SHORT: “Nee. Een groot probleem met oorlog is dat beide partijen een verhaal spinnen. Zowel Rusland als het Westen sturen massaal propaganda de wereld in. De Russen waren echt niet zo stom te geloven dat ze met bloemen gingen worden ontvangen. Ze verwachtten weerstand, maar niet op die schaal en met die sterkte. De terreinwinst van de Oekraïners moet hard aangekomen zijn.

“De raid op Kiev in het begin was waanzin. Ze wilden het militaire vliegveld net buiten de hoofdstad innemen en Russische troepen het centrum insturen om de Oekraïense regering schrik aan te jagen. Ze waren ervan overtuigd dat Zelenski en zijn ministers de benen zouden nemen. Dat plan mislukte grandioos. Maar ik wil daar toch een kanttekening bij maken: op geen enkel moment probeerden de Russen Kiev te vernietigen, zoals ze indertijd Grozny met de grond gelijk maakten. Ik zeg niet dat ze met één arm op hun rug gebonden de Oekraïense hoofdstad aanvielen, wel dat ze instructies hadden zich een beetje in te houden. In de eerste dagen van de invasie letten ze er ook op om de burgerbevolking niet te intimideren. Toen de ‘speciale militaire operatie’ lelijk in de soep liep, veranderde die houding en begonnen de wreedheden.”

Hoe weet u zo zeker dat het Russische leger zich in het begin vrij ‘netjes’ gedroeg?

SHORT: “Er zijn filmpjes van verkeerscamera’s waarop te zien is hoe Russische tankkolonnes zich hoffelijk aan de Oekraïense verkeersregels houden. Zo geven ze netjes voorrang aan een Oekraïense motard. (lacht) Echt heel bizar, hoor, zo’n leger op veroveringstocht dat zich als een heer in het verkeer gedraagt. In het begin waren de orders duidelijk: ‘Schrik de bevolking niet af.’

“De verwoesting van Marioepol blijft voorlopig de uitzondering. Het was voor de Russen van vitaal belang om die stad in handen te krijgen, wat de prijs ook mocht zijn. Zo kon de verbinding gemaakt worden tussen de Donbas en de Krim. In Marioepol leven vooral Russischsprekenden. Met het bombarderen van die stad bewijst Poetin natuurlijk hoe meedogenloos en brutaal hij soms is. Want van zodra hij beslist dat er iets moet gebeuren, gaat hij er helemaal voor. Wat de consequenties ook zijn of hoe groot de schade is. Zo zit hij nu eenmaal in elkaar, niet alleen als politicus, ook als mens.

“Als kind raakte hij in zijn geboortestad Sint-Petersburg vaak verwikkeld in straatgevechten. Poetin zag er als schriele tiener totaal ongevaarlijk uit. Maar zijn vrienden van toen vertellen dat hij zich tijdens zo’n straatgevecht als een dolgedraaide woesteling gedroeg. Het maakte niet uit of zijn tegenstrever groter, sterker of ouder was. Als hij zich door iemand beledigd voelde, viel hij meteen aan. Hij raakte in een trance en schopte, beet en krabde. De Russische journalist Oleg Blotsky sprak niet lang nadat Poetin aan de macht kwam met jongens uit diens klas. Viktor Borisenko zat vier jaar lang op de schoolbank naast Poetin en werd zijn beste vriend. Hij vertelde: ‘Vladimir leek geen innerlijk instinct voor zelfbehoud te hebben. Hij raakte in een razernij en vocht tot het einde.’ Die attitude om aan te vallen en tot het bittere einde te gaan, zit in zijn karakter.”

Is hij een psychopaat?

SHORT: “Als je de psyche van Vladimir Poetin wil doorgronden, is het interessant om eerst zijn vader onder de loep te nemen. Vladimir senior was een overtuigd communist tot de dag dat hij stierf in 1999. Hij was een binnenvetter die sociaal contact meed, ging nooit naar oudercontacten en was in gesprekken met leerkrachten zichtbaar nooit op zijn gemak. Hij toonde ook nooit zijn gevoelens. Zoon Vladimir erfde veel van vader Vladimirs eigenschappen en karaktertrekken. Ook hij verbergt zijn gevoelens, kropt alles op en doet graag geheimzinnig. Zowel bij vader als zoon Poetin kwamen af en toe die opgekropte emoties tot een uitbarsting.

“Bij president Poetin bubbelen zijn emoties naar de oppervlakte als iets hem zeer persoonlijk raakt. Zoals toen in de winter van 1994 de eerste lijkzakken van het front uit Tsjetsjenië op de luchthaven van Sint-Petersburg landden. Vladimir Poetin was als adjunct van de burgemeester verantwoordelijk voor veiligheidszaken en stond op het tarmac toen de lijkzakken uit de romp van het vliegtuig werden gehaald. De Duitse consul Eberhard von Puttkamer was daar toevallig ook en zag hoe Poetin zijn tranen stond te verbijten.

“In zijn eerste jaar rechten aan de universiteit raakte hij goed bevriend met een Oekraïense studiegenoot, Vladimir Sjerjomoesjkin. Poetin moedigde Cheryomushkin aan om net als hij judoka te worden. In maart 1973 brak Sjerjomoesjkin tijdens een wedstrijd zijn ruggengraat en overleed. Viktor Borisenko beschreef hoe Poetin tijdens de begrafenis naast Sjerjomoesjkins kist stond: ‘Koud en afstandelijk. Als een standbeeld. Geen spier in zijn aangezicht gaf een krimp.’”

Net zoals wij hem kennen.

SHORT: “Precies. Maar later op het kerkhof brak hij, toen iedereen weg was en hij samen met een andere boezemvriend, Kolya Alekhov, de kist naar beneden zag zakken. Volgens Alekhov weende Poetin tranen met tuiten en kregen ze hem niet gekalmeerd.”

Het beeld dat velen van Vladimir Poetin hebben, klopt niet: een emotieloze koele kikker?

SHORT: “Nee. 99 procent van de tijd verbergt hij zijn gevoelens. Hij vertelde ooit dat hij opkomende kwaadheid tijdens een gesprek altijd probeert te onderdrukken. ‘Kwaad worden, is een teken van zwakheid.’ Ik vind dat heel interessant, want in feite zegt hij: ‘Als ik de controle over mezelf verlies, ben ik zwak.’ Om niet als een zwakkeling over te komen, houdt hij zijn emoties angstvallig onder controle.”

Werd hij als kind door zijn ouders geliefd?

SHORT: “Toch wel, al vond hijzelf lang dat zijn vader niet van hem hield. Zijn moeder Maria Sjelomova waakte over hem als een moederkloek. Eigenlijk was hij een verwend nest. Zijn ouders kregen hem toen ze de veertig al gepasseerd waren. Ze hadden eerder twee zoontjes verloren: Albert aan kinkhoest en Viktor aan difterie.

“Hij groeide op in het centrum van Sint-Petersburg, in een appartement aan de Baskovlaan. In de jaren 50 was dat een behoorlijk ruige buurt. Veel leeftijdsgenoten uit zijn buurt kwamen in de criminaliteit terecht. Zelf beweert hij dat hij gered is door judo en sambo, een Russische vechtsport. Maar niet alles wat hij over zichzelf vertelt, is waar. Als opgroeiende jongere in de Sovjet-Unie worstelde hij lang met zijn eigen persoonlijkheid. De eerste jaren in het middelbaar was hij een pain in the ass. Hij kon geen twee seconden stilzitten, de lessen interesseerden hem geen zier en hij haalde amper punten. Hij maakte het nooit zo bont dat hij van school gestuurd werd, maar hij toonde geen enkele ambitie. Omdat hij zo slecht presteerde, mocht hij eerst geen lid worden van de leninistische jeugdbeweging Jonge Pioniers. Drie jaar na elkaar werd zijn lidmaatschap vanwege zijn wangedrag afgewezen. Tot hij in de ban raakte van Vera Gurevich, zijn lerares Duits. Vera was een harde tante die nog samengewerkt had met de politie om jonge delinquenten in het gareel te houden. Ze nam hem bij de hand en werd zijn mentor. Hij stortte zich op judo.

“Hij werd aan de universiteit niet omwille van zijn intellectuele capaciteiten toegelaten, maar omdat hij nationaal kampioen judo was. De sovjet-universiteiten hechtten overmatig veel belang aan sport. Zelf beweert Poetin dat hij omwille van zijn ‘uitstekend intellect’ verder mocht studeren. Een leugen.

“Hij wou al snel spion worden. Want als je bij de KGB aan de slag ging, trad je toe tot een bevoorrechte elite. De kans was dan ook groot dat je naar het buitenland kon reizen.”

Wie bij de KGB werkte, kreeg ook macht?

SHORT: “Die aantrekkingskracht van de macht mogen we inderdaad niet onderschatten. Als KGB-agent kreeg je privileges en stond je mijlenver boven de gewone sovjet-burger. De geheime dienst was bedreven in repressie en in het onder de knoet houden van mensen. Dat wist iedereen. Toch stond de KGB voor Poetin en veel van zijn leeftijdsgenoten óók synoniem voor een razend interessante carrière. Wie voor de KGB werkte, wist ‘dingen’ en had toegang tot kennis en informatie die voor doorsnee Russen verboden was.

“Poetins KGB-carrièrestartte in mineur, hij werd behandeld als loopjongen en kreeg de meest saaie kantoorjobs. Na een tijd kwam hij op het Vijfde Directoraat terecht, een dienst die in 1976 door KGB-baas Joeri Andropov speciaal werd opgericht om dissidenten in de gaten te houden. Halverwege 1979 verhuisde hij naar het Eerste Departement, waar hij de dissidenten inruilde voor vreemdelingen. Daar voelde hij zich al iets meer ‘spion’, al leefden er in die tijd bijzonder weinig vreemdelingen in Sint-Petersburg. Hij hoopte op een post ergens in West-Europa, maar werd met zijn vrouw Lyudmila en pasgeboren dochter Masha naar Dresden in Oost-Europa gestuurd.”

Terwijl zijn droom was om op James Bond-achtige wijze in het Westen te gaan spioneren?

SHORT: “Jawel. Later snoefde hij ook dat hij James Bond in Dresden was, wat compleet van de pot gerukt is. Hij vindt het fijn om beelden van zichzelf de wereld in te sturen die blijven nazinderen. Hij verzon een hele rist broodje aap-verhalen over zijn schitterende spionnencarrière in Dresden, terwijl hij er amper een poot uitstak. Hij stopte met judo, goot zich vol bier en werd moddervet.

“Zijn vrouw was zwanger van hun tweede kind en reisde terug naar Sint-Petersburg. Poetin begon een korte affaire met de dochter van een officier van de Stasi, de Oost-Duitse geheime dienst. Wat voor een spion een enorme stommiteit is, want zo maakte hij zich chantabel. Vladimir Poetin is meestal uiterst voorzichtig, omdat hij weet dat hij zich makkelijk laat verleiden tot het nemen van risico’s. Hij probeert die neiging heel hard onder controle te houden. In Dresden mislukte dat toen hij kennismaakte met de 26-jarige Doris Beissig. (lacht)

“Wat ik zeer verontrustend vind, is dat je sporen van dat kicken op risico’s terugvindt in de oorlog met Oekraïne. Zijn gedreig met kernwapens wordt zo wel heel griezelig. Heel die invasie was een gigantisch risico. Hij heeft dat ongetwijfeld ‘berekend’, alleen klopt zijn berekening langs geen kanten. De annexatie van de Krim was trouwens ook al uiterst risicovol.”

Met die gok kwam hij toch goed weg?

SHORT: “Zeker, en dat maakte de gokker in hem nóg overmoediger. Ook op andere momenten zag hij ‘kansen’, zoals in Syrië, toen Amerika en de rest van de wereld er in 2013 voor kozen niet in te grijpen na een gifgasaanval van Assad. Poetin werd een ‘loyaal’ partner van de Syrische dictator en niemand floot hem terug. Àl die keren dat de rest van de wereld wegkeek, maakten hem overmoedig. Hij was ervan overtuigd dat hij ook met de invasie in Oekraïne zou wegkomen. Een misrekening.”

Wat voor een echtgenoot was hij?

SHORT: “Een ramp. (lacht) We moeten heel veel medelijden hebben met zijn ex-vrouw Lyudmila. Hij was nooit open tegen haar en gaf haar geen enkele inzage in zijn innerlijke wereld.”

Zoals hij die aan niemand toont.

SHORT: “Dat is juist, maar zij waren een koppel. Wij zijn niet met Vladimir Poetin getrouwd. Hij gedroeg zich in zijn huwelijk als een ouderwetse Russische patriarch: de man is de koning der schepping en de vrouw voert zwijgend uit wat haar wordt opgedragen.

“Tijdens hun verloving gingen ze op een avond samen naar een feestje. Lyudmila danste de hele avond en amuseerde zich te pletter en Vladimir was woest: ‘Hoe durf je met andere mannen te dansen?’”

Hij is jaloers?

SHORT: “Het is eerder gebrek aan respect in plaats van jaloezie. Lyudmila beschrijft hoe ze uren in de keuken stond om een maaltijd te bereiden die hij misschien wel eens lekker zou kunnen vinden. Met bonzend hart wachtte ze op zijn commentaar. Na een tijdje mompelde hij: ‘Het blijft binnen.’ Over hun bijna dertig jaar durende liefdeloze huwelijk zegt zij: ‘Ik voelde me een nul. Hij verpletterde me.’”

“Ze spraken ergens af en hij liet haar anderhalf uur wachten. Telkens weer, opzettelijk, omdat hij dat kon. Hij heeft trouwens de reputatie nog steeds op al zijn afspraken chronisch te laat te komen. De Grote Leider laat graag op zich wachten.

“Toen hij een jaar of dertien was, kochten zijn ouders hem een horloge, in de hoop dat hij eindelijk eens op tijd zou zijn. Een horloge was toen een extravagant cadeau voor een tiener. Hij droeg het, als rechtshandige, ostentatief aan zijn rechterpols. Daar hangen zijn huidige horloges van een paar honderdduizend euro’s ‘t stuk nog steeds.”

Was hij een goede vader voor zijn twee dochters?

SHORT: “Dat wel. Hij heeft er altijd alles aan gedaan om ze uit de schijnwerpers te houden. Tegenover zijn kinderen was hij een softie, wat moeilijk te rijmen valt met het beeld van meedogenloze tiran. Maar we moeten ons niet blindstaren op het feit dat Poetin van zijn kinderen houdt. Hitler hield ook van zijn hond Blondi.”

Is hij een kleptocraat?

SHORT: “Niet zoals bijvoorbeeld wijlen de Zaïrese dictator Mobutu. De organisatie rond oppositieleider Navalny verspreidt filmpjes over de wanstaltige paleizen van Poetin. Dat gaat er bij veel mensen in als zoete koek, maar er zijn geen bewijzen dat die villa’s en kastelen ook echt zijn eigendom zijn. De essentie is niet dat hij ze bezit, maar dat hij er gebruik van kan maken zoveel en zo vaak hij wil. Het beruchte ‘Paleis van Poetin’ in Gelendzhik aan de Zwarte Zee is niet van hem, maar werd ‘voor hem’ gebouwd door zijn superrijke vazallen.

“Poetin sluit naadloos aan bij de tsaren die Rusland eeuwenlang regeerden. De tsaar bezat het hele land en liet zijn naaste vertrouwelingen en edellieden toe zichzelf te verrijken. Het officiële beroep van Nicolaas II, de laatste tsaar, was: ‘Eigenaar van Rusland’. Vladimir Poetin is nog niet helemaal de eigenaar van Rusland, al scheelt het niet veel.”

Philip Short, Putin, Bodley Head.

© Jan Stevens

‘We hebben de waanzin van Poetin onderschat, net zoals we in de jaren 30 wegkeken van Hitler’

Harvard-professor Serhii Plokhy (65) kent de geschiedenis van Oekraïne en Rusland als zijn broekzak. “Ik geloofde rotsvast dat de mensheid lessen trekt uit de geschiedenis. De oorlog in Oekraïne spreekt dat radicaal tegen. We leren helemaal niets.”

Exact een jaar geleden was Serhii Plokhy voor het laatst op bezoek bij zijn familie in het oosten van Oekraïne. “Happy memories”, zucht hij. De oorlog en een overvolle agenda zorgen ervoor dat de geschiedenisprofessor aan Harvard voorlopig niet uit zijn thuisstad New York weggeraakt.

Plokhy geldt als dé wereldautoriteit Oekraïense geschiedenis. In zijn boek De poorten van Europa beschrijft hij hoe lastig zijn geboorteland het vaak had met schipperen tussen oost en west.

SERHII PLOKHY: “Ik bel alle dagen met familieleden en vrienden in Oekraïne. Zij leren met de oorlog leven. Het is alsof de raketaanvallen een nieuw soort van ‘normaal’ geworden zijn. Toen de oorlog begon, verhuisde een deel van mijn familie van Oost-Oekraïne naar het westen. Sommigen reisden tot in Europa. Degenen die naar West-Oekraïne vluchtten, keren nu terug naar hun huizen in het oosten. Ik hoor van familieleden in Europa dat ook zij plannen voor een terugkeer maken.”

U verhuisde in 1991 van Oekraïne naar Canada en later naar de VS. U woonde en werkte in Oekraïne toen de pas gestorven Michail Gorbatsjov als laatste communistische president eind jaren 1980, begin jaren 1990 de Sovjet-Unie ten grave droeg.

PLOKHY: “De allergrootste verdienste van Gorbatsjov is dat hij dé drijvende kracht was achter het einde van de Koude Oorlog. Hij wou heel graag dat tijdperk afsluiten en is daar ook in geslaagd. Het staat buiten kijf dat hij daarvoor alle pluimen op zijn hoed mag steken.”

Streefde hij van in het begin doelbewust het einde van de Koude Oorlog na? Om het tot secretaris-generaal van de communistische partij van de Sovjet-Unie te schoppen moest je toch een scherpslijper zijn? Zou het niet kunnen dat de ‘omwentelingen’ die hij met zijn befaamde Perestrojka en Glasnost in gang zette, hem boven het hoofd groeiden?

PLOKHY: “Of het nu boven zijn hoofd groeide of niet, veel van zijn oud-collega’s hebben hem de teloorgang van de Sovjet-Unie nooit vergeven. Ook de huidige Russische president Vladimir Poetin neemt dat Gorbatsjov zeer kwalijk, het is niet voor niets dat hij zijn kat naar de begrafenis stuurde. Gorbatsjov was een democraat en geloofde in democratisering, al is hij zelf nooit verkozen.”

Was hij dan geen communist in hart en nieren?

PLOKHY: “Toch wel, misschien noemen we hem daarom beter ‘hervormer’. Als echte democraat had hij inderdaad nooit de top van de partij gehaald. Hij wou het einde van de Sovjet-Unie niet, want dan werd hij zelf ook werkloos. Maar hij zette wél een streep onder de Koude Oorlog en niet veel later zakten westerse businessmen naar Moskou af om de temperatuur te meten. Er kwam ook humanitaire hulp uit het Westen; voor de lokale sovjet-machthebbers was dat een gruwel. Plots stonden die verketterde kapitalisten op de stoep. Sommigen zagen dat als een opportuniteit: ‘Kijk, daar zijn al die naïeve westerse zakenmannen met hun zakken vol geld. We rollen ze.’ Onder Vladimir Poetin werd dat de courante werkwijze.

“De échte doodgraver van de Sovjet-Unie was Boris Jeltsin, Poetins toenmalige baas. Vandaag wordt Rusland geleid door een knecht van de man die de Sovjet-Unie doelbewust vernietigde. Die knecht is boos op de pas overleden man die de Sovjet-Unie wou redden door ze te hervormen. Poetin verwijt Gorbatsjov nu de vernietiger van het oude communistische rijk te zijn. De recente Russische geschiedenis is een opeenstapeling van bizarre absurditeiten.”

Waar komen die absurditeiten vandaan?

PLOKHY: “Ze zijn een gevolg van het falen van de democratie en het aan de macht komen van een autoritair regime. Niemand houdt Poetin en zijn kliek tegen om hun plannen, hoe gevaarlijk ook, werkelijkheid te doen worden. Er is geen enkel tegenwicht meer. Het Russische regime controleert zo goed als alle media en heeft de onbeperkte macht om de meest geschifte denkbeelden de wereld in te sturen.

“Ik ben er zeker van dat ook heel wat democratisch verkozen presidenten of premiers even bizarre opvattingen koesteren als sommige autocraten. Het democratische systeem waarin ze moeten opereren, laat niet toe dat ze die ook in de praktijk brengen. Zonder de checks and balances van de Amerikaanse democratie, was Donald Trump óók uitgegroeid tot een autocraat die zijn waanzin werkelijkheid liet worden.”

Een extra troef voor de autocraat Poetin is dat hij dankzij de digitalisering overal ter wereld mensen kan bespelen, indoctrineren en verwarren?

PLOKHY: “Eind jaren 1990 werd voorspeld dat dankzij computers, digitalisering en het internet de autoritaire regimes gedoemd waren te verdwijnen. Want over de hele wereld zouden mensen eindelijk geconfronteerd worden met ware verhalen. De schellen zouden van hun ogen vallen, waarna dictators baan moesten ruimen voor parlementaire democratieën. Vandaag blijkt net het tegengestelde: het meest efficiënte instrument om de democratie te ondermijnen, is het internet.”

Kwam de Russische invasie in Oekraïne in februari onverwacht voor u?

PLOKHY: “Ja. Toen de opbouw van Russische troepen aan de grens bleef voortduren, hoopte ik dat een nakende oorlog beperkt zou blijven tot het oosten van Oekraïne. Ik was toen nog zo naïef om te geloven dat het doel van de invasie was om de erkenning af te dwingen van de onafhankelijkheid van de marionetrepublieken Donetsk en Loegansk. Dat de Russen dus héél even oorlog zouden voeren, maar dat die ook snel weer zou afzwakken om zo sancties te vermijden. En dat allemaal onder de dekmantel dat ze de ‘bedreigde’ Russisch sprekenden uit de ‘onafhankelijke volksrepublieken’ te hulp snelden. Het was een koude douche toen ik in februari ontwaakte met het nieuws dat Kiev gebombardeerd werd.”

De Amerikanen waarschuwden al van in het najaar van 2021 voor een totale Russische aanval.

PLOKHY: “Zowel de Amerikaanse als Britse inlichtingendiensten hadden daarvoor gewaarschuwd. In de weken voor de inval praatte ik met verschillende belangrijke Oekraïense politici. Sommigen waren ooit minister. Ze zeiden me dat de Russische president Vladimir Poetin wel gek moest zijn om Oekraïne aan te vallen. ‘Dat zal hij nooit doen terwijl de hele wereld ernaar staat te kijken.’ Ze achtten een invasie mogelijk, maar niet op dat moment. We leefden allemaal in de naïeve overtuiging dat Poetin en zijn vrienden zeer rationeel denken en handelen. Hun inval was allesbehalve rationeel. We hebben de waanzin onderschat.”

De verontwaardiging is groot over de raketten en bommen op steden als Marioepol. Europese politici reageren vol ongeloof op de bloedige aanvallen op ziekenhuizen, scholen en appartementsgebouwen. Terwijl ze toch konden weten wat voor een man Vladimir Poetin is? In 1999 voerde hij hetzelfde soort vernietigingsoorlog in Tsjetsjenië en liet hij Grozny in as leggen. Later herhaalde hij die kunstjes in Georgië en Syrië.

PLOKHY: “Nu pas beseffen we hoe blind we al die jaren waren. U heeft gelijk: Tsjetsjenië was het begin, gevolgd door Georgië, de Krim en de Donbas. Al die tijd staarde de wereld ernaar zoals ze in de jaren 1930 naar de capriolen van Adolf Hitler stond te staren. Ik wil niet dramatiseren, maar er zijn opvallende gelijkenissen. Denk maar aan de ‘Anschluss’, toen Duitse troepen op 13 maart 1938 Oostenrijk binnenvielen en het land ‘opnamen’ in het Derde Rijk. Later volgden er nog ‘vreedzame’ annexaties van gebieden met veel Duitstaligen, zoals Sudetenland in Tsjecho-Slowakije en Memelland in Litouwen. De paralellen tussen toen en nu vind ik zéér deprimerend. Als historicus geloofde ik rotsvast dat de mensheid lessen trekt uit de geschiedenis. De recente gebeurtenissen rond Poetin, Rusland en Oekraïne spreken dat radicaal tegen. We hebben helemaal niets geleerd. Voor mij is dat een vreselijke schok.

“Rusland gedraagt zich nu als nazi-Duitsland. Hitler zocht wraak voor de vernedering na de verloren Eerste Wereldoorlog. Poetin zoekt vergelding voor de vernedering van de verloren Koude Oorlog. Duitsland flirtte tijdens de Weimarrepubliek met de democratie, tot de nazi’s daar een einde aan maken. Poetin maakte een einde aan het geflirt met de democratie onder Jeltsin. De modellen in zowel nazi-Duitsland als het huidige Rusland zijn radicaal nationalisme en het opeisen en annexeren van ‘verloren gebied’. De Anschluss was niet het finale doel van het Derde Rijk. Oekraïne is ook niet het finale doel van Vladimir Poetin. Rusland is niet voor niets zeer actief in het Midden-Oosten, denk maar aan Syrië.”

Als Poetin een kloon van Hitler is, begaat het Westen een vergissing door niet mee te vechten en enkel wapens te leveren?

PLOKHY: “Het Westen reageert nu exact als in de jaren 1930: zalven en wegkijken. Niemand is bereid om in de oorlog betrokken te raken. De geschiedenis leert dat die politiek van ‘appeasement’ of verzoening niet de juiste manier is om dictators zoals Hitler of Poetin te stoppen. Alleen is er nu die overvloed aan kernwapens die een geallieerd militair ingrijpen tot een nachtmerrie maken. Strenge sancties en totale isolatie zijn voorlopig de enige uitweg, net zoals tijdens de Koude Oorlog. Wat óók dringend moet gebeuren, is dat de Russische gas- en oliekraan zo snel mogelijk helemaal wordt dichtgedraaid.”

Waarna Rusland nog meer toenadering zal zoeken tot China.

PLOKHY: “Net zoals in de jaren vijftig onder het communisme, maar er is geen andere keuze. Voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid wordt een land geregeerd door een staatsmaffia van dat kaliber. De kleptocratie Rusland corrumpeert de rest van de wereld.

“Natuurlijk waren er vóór Poetin en zijn oligarchen al kleptocratische machthebbers, denk maar aan de manier waarop regimes in het Midden-Oosten het oliegeld incasseerden. Maar de huidige Russische kleptocratie is toch van een andere orde. Ze is open en bloot en het is ook klaar en duidelijk hoe dat corrupte regime het Westen heeft gecorrumpeerd. De voorbije decennia bleven de Europese landen onverstoord zakendoen met de oligarchen rond Poetin. Duitsland werd voor zijn energievoorziening zelfs totaal afhankelijk van Rusland.”

Europa werkte zichzelf zo serieus in nesten?

PLOKHY: “Zeker. Duitsland mag je gerust ‘bewijsstuk nummer 1’ noemen van hoe de Europese Unie zich door de kleptocraten gewillig een oor liet aannaaien. Het gas begon door Nord Stream 1 te stromen na de Russische invasie in Georgië; de handtekeningen voor de aanleg van Nord Stream 2 werden gezet na de annexatie van de Krim. Twee zaken speelden een belangrijke rol bij het blinde wheelen en dealen met het Rusland van Poetin: hebzucht en wensdenken.

“De gevolgen van de hebzucht van de voormalige Duitse bondskanselier Gerhard Schröder kunnen niet onderschat worden. Zowel tijdens als na zijn politieke carrière was hij zowat de voornaamste lobbyist van Vladimir Poetin in Duitsland.

“Jarenlang was er ook dat ‘magische denken’: de stelling dat hoe meer we met elkaar economisch verweven raken, hoe moeilijker het voor het Russische regime wordt om het systeem te ondermijnen waar zij mee van profiteren. In de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog overheerste exact hetzelfde wensdenken. Begin 1914 verschenen er massa’s artikels van zeer slimme mensen die stelden dat de wereld zo innig met elkaar verbonden was, dat oorlog in niemands belang was. Net als nu, zaten al die verstandige waarnemers er kilometers naast.”

Is Vladimir Poetin een nihilist en is zijn ‘droom’ van een nieuw groot Russisch rijk niet meer dan een rookgordijn?

PLOKHY: “Hij doet niet alsof, hoor; hij gelooft écht in veel van de dingen die hij vertelt. Deze oorlog is daar het bewijs van. In juli 2021 publiceerde hij zijn fameuze essay over ‘de historische eenheid tussen Russen en Oekraïners’. Daarin probeerde hij te bewijzen dat Russen en Oekraïners één en hetzelfde volk zijn, wat eigenlijk wil zeggen dat Oekraïners nooit hebben bestaan en hun land geen enkele bestaansreden heeft. Heel zijn ‘speciale militaire operatie’ spruit daaruit voort. Hij was ervan overtuigd dat Oekraïne in drie dagen veroverd zou zijn en dat de Oekraïense bevolking de Russische militairen met bloemen zou verwelkomen.”

Denkt u dat hij dat écht geloofde?

PLOKHY: “Dat moet toch wel? De manier waarop de invasie in het begin verliep, laat dat toch veronderstellen? De ideologie vertaalde zich in de planning van zijn ‘speciale militaire operatie’. Wij snapten de manier waarop de invasie werd aangepakt niet, want ze was totaal irrationeel. Maar ze paste perfect in het geloofskader van de Russische leiders. Met als gevolg dat ze zich al vrij snel moesten terugtrekken uit Kiev, wat een geweldige klap betekende voor het imago van Rusland als militaire supermacht.”

Dateert de planning van de invasie ook van vorig jaar of waren de Russen er al veel langer mee bezig?

PLOKHY: “Poetin was daar al jaren plannen voor aan het smeden. Geld van de olie- en gaswinning werd daarvoor opzijgezet. Deze oorlog begon niet op 24 februari 2022, maar startte in februari 2014 met de annexatie van de Krim. De trigger was dat Rusland er niet in slaagde om de ondertekening tegen te houden van het associatieverdrag tussen Oekraïne en de Europese Unie. Het ging niet over een kandidaatstelling om EU-lid te worden of een aanvraag om lid te worden van de NAVO. Nee, het vuur aan de lont was enkel en alleen dat ‘associatieverdrag’, waarin Oekraïne en de EU politieke en economische samenwerking afspraken. Voor de Russen werkte dat als een rode lap op een stier.”

Waarom tilden ze daar zo zwaar aan?

PLOKHY: “Door met de EU samen te gaan werken, kon Oekraïne niet langer deel worden van de Euraziatische Unie onder leiding van Rusland. Dat politiek-economische project als tegenwicht voor de EU is een oude droom van Poetin. Hij investeerde heel wat tijd en energie in het restaureren van de Russische controle over de post-sovjet-staten, de vijftien onafhankelijke staten die overbleven na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991. Na Rusland is Oekraïne de tweede grootste post-sovjet-republiek. De Sovjet-Unie viel definitief uiteen nadat in december 1991 in Oekraïne massaal gestemd werd voor onafhankelijkheid. Het Rusland van toen zag zonder grote broer Oekraïne de Sovjet-Unie niet meer zitten en erkende als tweede, na Polen, de Oekraïense onafhankelijkheid. Het plan was om een andere unie van voormalige sovjet-staten te creëren, onder Russische controle. Oekraïne koos na de Euromaidan-protesten van 2013 een ander pad, dat van Europa. Dat was voldoende voor Rusland om een jaar later de oorlog in gang te steken.

“Na de annexatie van de Krim stookten de Russen onrust in de Donbas in het oosten van Oekraïne. Toen was het nog de bedoeling om dat gebied deel van Oekraïne te laten zijn, onder Russische voorwaarden. Tijdens de presidentsverkiezingen van 2019 hoopte Vladimir Poetin trouwens op een overwinning voor Volodimir Zelenski.”

Hij hoopte op een deal met de populist Zelenski?

PLOKHY: “Zonder twijfel. Poetin dacht dat er met Zelenski te onderhandelen viel, maar kwam van een kale reis terug. In zijn beruchte essay schrijft hij verbitterd: ‘De westerse auteurs van het anti-Rusland-project hebben het Oekraïense politieke systeem zo opgezet dat presidenten, parlementsleden en ministers veranderen, maar dat de vijandschap tegenover Rusland blijft bestaan. Het bereiken van vrede was de belangrijkste verkiezingsslogan van de zittende president. Hiermee kwam hij aan de macht. De beloften bleken leugens. Er is niets veranderd.’ Poetin verweet het Westen een democratisch systeem te hebben geïnstalleerd in Oekraïne waardoor de politieke spelers veranderden, maar niet de overtuigingen. (lacht)”

Vladimir Poetin beschouwt Volodimir Zelenski als een verrader?

PLOKHY: “Tja, Zelenski wou inderdaad vrede, maar niet onder Poetins voorwaarden. Het populistische kantje van Zelenski zorgde er wellicht voor dat Vladimir Poetin dacht dat hij hem, net als Donald Trump, zou kunnen manipuleren. Poetins voorstel was: ‘Ik geef de Donbas terug aan Oekraïne, maar blijf er de controle over hebben én de Donbas krijgt vetorecht over elke beslissing die in het Oekraïense parlement genomen wordt. In ruil krijg je vrede.’ De intussen aan de gang zijnde sluipende oorlog in de Donbas gold als chantagemiddel. ‘Als je hier niet mee akkoord gaat, Volodimir, open je de poorten van de hel.’ Als volbloed populist wist Zelenski dat hij zo’n deal nooit verkocht kon krijgen aan de Oekraïense bevolking. Ik vermoed dat Poetin toen definitief besloot tot zijn ‘speciale militaire operatie’.”

Is de essentie niet dat autocraat Vladimir Poetin als de dood is voor de liberale democratie?

PLOKHY: “Dat is inderdaad de kern van de zaak.”

Die angst zit zo diep dat hij het aandurfde om een broedervolk aan te vallen? Want dat hoorde je toch vaak in de aanloop naar de invasie: “Poetin zal zich inhouden omdat Oekraïners en Russen broeders en zussen zijn.”

PLOKHY: “Rusland en Oekraïne hebben een grote gedeelde geschiedenis. De talen lijken op elkaar en in grote grenssteden als Charkov en Marioepol wonen ontzettend veel Russisch sprekenden. De republiek Oekraïne is tweetalig en dat wordt algemeen aanvaard, net zoals in België. De meeste mensen spreken zowel Oekraïens als Russisch. Een minderheid in het overwegend Russisch sprekende deel koestert separatistische gevoelens, wat door Rusland totaal verkeerd is ingeschat. Het Russische regime maakte zichzelf graag wijs dat zowat alle Oekraïners naar ‘bevrijding’ snakten. Poetin gebruikte taal als een succesvol wapen bij de annexatie van de Krim in 2014. Bij de huidige oorlog komt de zogenaamde ‘bescherming van de Russisch sprekenden’ als een boemerang in zijn gezicht terug. 44 procent van de bevolking van Marioepol is etnisch Russisch. Denkt u dat zij na de vernietiging van hun stad door het Russische leger nog veel sympathie voelen voor Rusland? De gruwelijke ironie is dat de Oekraïense Russisch sprekenden de grootste slachtoffers zijn van de ‘speciale militaire operatie’, zogezegd opgezet om hen te bevrijden.

“Natuurlijk zijn er veel punten van overeenkomst tussen Oekraïners en Russen. Alleen smelt die ‘Oekraïens-Russische eenheid’ met elke dag dat deze oorlog blijft duren. Volgens de burgemeester van Charkov zijn de inwoners van Oost-Oekraïne nu méér anti-Russisch en nationalistisch dan de burgers uit West-Oekraïne.”

Wat vindt u van president Zelenski?

PLOKHY: “Vroeger was hij acteur en komiek. Hij voelt intuïtief heel goed aan wat het publiek wil. Het talent om een kleine zaal te bespelen, zet hij om in een groot politiek talent: hij bespeelt er nu zijn land en zelfs de hele wereld mee. Hij startte als populist en dat bedoel ik niet als compliment. Maar in de huidige omstandigheden vind ik het zeer positief dat hij zo’n uitstekend communicator is. Hij vertolkt en versterkt de gevoelens die leven in de hele Oekraïense gemeenschap. In de weken voor de invasie zei hij dat hij nooit geloofde dat die oorlog zou losbranden. Dat was exact wat de meeste Oekraïners dachten. ‘Laten we ons leven van alledag rustig verder leiden.’ Toen de Russen binnenvielen, was hij de eerste om te zeggen: ‘We blijven.’ Het feit dat hij Kiev niet verliet, was een flinke opsteker voor de Oekraïense moraal.”

Volgens Vladimir Poetin zwaaien in Oekraïne neonazi’s de plak en dient zijn ‘speciale militaire operatie’ om het land te denazificeren.

PLOKHY: “Complete onzin. Zelenski is de enige Joodse president buiten Israël; minister van Defensie Oleksii Reznikov is ook een Jood. Hoe kun je dan met een uitgestreken gezicht beweren dat de Oekraïense regering in handen is van nazi’s?”

Het in mei 2014 opgerichte extreemrechtse Azov-bataljon werd opgenomen in het reguliere Oekraïense leger.

PLOKHY: “De oprichter was een radicale nationalist. Sinds Azov eind 2014 in de Nationale Garde opging, is het een gewoon regiment, zonder politieke bindingen. Maar dat ene bataljon in een leger met honderdduizenden manschappen wordt er altijd weer uitgelicht om de Oekraïners het label ‘nazi’s’ op te spellen. ‘We komen de Russisch sprekenden verdedigen tegen de nazi’s!’ Vervolgens vernietigen ze de steden van de mensen die ze zogezegd komen redden. Dat is toch het toppunt van cynisme?”

Net als Rusland heeft ook Oekraïne een immens corruptieprobleem.

PLOKHY: “Dat is juist. De oorlog zorgt er wellicht voor dat een aantal corrupte figuren iets minder achteroverdrukken, maar al te veel illusies maak ik me daar niet over. Hoopgevend is dat er op dit moment onderzoeken lopen én verdachten gearresteerd worden. Niet alleen kleine garnalen, ook mensen hogerop de maatschappelijke ladder. Zelfs in het Oekraïense leger werden van corruptie verdachte militairen opgepakt. Het lijkt er toch op dat de regering van Zelenski van de oorlog gebruik maakt om de strijd tegen corruptie op te voeren. De samenleving tolereert niet langer dat in deze moeilijke omstandigheden sommigen profiteren door bijvoorbeeld voedselvoorraden achterover te drukken.”

President Zelenski himself zou ook niet clean zijn. Zijn naam dook op in de Pandora Papers, met een rist offshorebedrijven die hij net voor de verkiezingen van de hand zou gedaan hebben.

PLOKHY: “Als corruptie in het systeem ingebakken zit, kun je als zakenman bijna niet functioneren zonder zelf ook corrupt te zijn. Dat is vreselijk, ik weet het, maar Zelenski lijkt nu toch bereid om de macht van de oligarchen in te tomen. Hij voerde een tijdlang een bittere strijd tegen de vorige president Petro Poroshenko. Ik vind dat Poroshenko het tijdens zijn legislatuur van 2014 tot 2019 niet zo slecht deed, hij startte de hervorming van het land, maar hij heeft als groot nadeel dat hijzelf één van de oligarchen is. Voor de oorlog raakte Zelenski ook nog in conflict met de rijkste man van Oekraïne, Rinat Achmetov. Van alle presidenten die Oekraïne na de onafhankelijkheid tot hiertoe had, pakt Zelenski de corruptie het meest vastberaden aan. Al is er nog zeer veel werk aan de winkel.”

Het Oekraïense leger lijkt goed stand te houden en gebieden te heroveren.

PLOKHY: “Zolang Poetin aan de macht is, vrees ik dat de oorlog op een of andere manier zal blijven duren. Na de annexatie van de Krim verviel het Westen snel weer in magisch denken: ‘Het zal wel koelen zonder blazen. We vaardigen een paar sancties uit en let’s do business as usual.’ In plaats van een afstraffing leek dat eerder op een aanmoediging.

“Stel dat er morgen een staakt-het-vuren wordt afgesproken, dan is de oorlog nog lang niet over. We zitten middenin het uit elkaar vallen van ‘het grote Russische rijk’. De communisten redden het oude tsarenrijk nog even door na de Oktoberrevolutie van 1917 de Sovjet-Unie uit de grond te stampen. In 1991 viel het grote Russische imperium toch aan scherven en Vladimir Poetin krijgt dat niet verwerkt. Hij probeert dat nu te restaureren, met wapengekletter en grof geweld. Maar het streven naar vrijheid en onafhankelijkheid kun je niet blijven onderdrukken. Alle imperiums zijn gedoemd om vroeg of laat te verdwijnen.”

Serhii Plokhy, De poorten van Europa, Querido Facto, 29,99 euro

© Jan Stevens

‘Ik weet niet hoe lang mijn kinderen nog hun vader zullen hebben’

Op 23 maart trouwde Wikileaks-voorman Julian Assange (50) in de gevangenis met zijn geheime lief Stella Moris (37). Op 21 april besliste de Britse rechter dat Assange mag uitgeleverd worden aan de VS. Daar riskeert hij 175 jaar gevangenisstraf. “Als Julian wordt uitgeleverd, is geen enkele journalist nog veilig.”

De uitspraak van de rechter van het Westminster Magistrate’s Court kwam keihard bij Stella Moris binnen. “De rechtbank van eerste aanleg gaf Julian in januari 2021 gelijk en wees het uitleveringsverzoek van de VS af”, zegt ze. “Maar de Amerikanen gingen in beroep. Julian mag nu wél uitgeleverd worden, niet omdat hij een misdaad beging, maar omdat de rechter zich niet wil moeien met de politieke afspraken tussen twee staten.”

Ze zwijgt en staart moedeloos in haar koffie. “Het strafste is dat die rechtbank in hoger beroep zich volmondig achter de conclusies van de rechtbank van eerste aanleg schaart. Ook zij vindt het risico zeer groot dat Julian na uitlevering zichzelf in een isolatiecel van het leven berooft. In hun uitleveringsverzoek schrijven de Amerikanen expliciet dat ze het recht opeisen om mijn man langdurig in isolatie te zetten. Tóch besloot de beroepsrechter om Julian uit te wijzen.”

Het bevel moet nu getekend worden door de Britse minister van Binnenlandse Zaken Priti Patel. Daarna hebben de advocaten van Assange tijd tot 18 mei om beroep tegen het besluit aan te tekenen. Veel hoop dat de uitwijzing daardoor afgeblokt wordt, heeft Stella Moris niet. “De enige plaats waar Julians uitwijzing naar de VS nog tegengehouden kan worden, is het Europees Hof van de Rechten van de Mens. Dat wordt zijn laatste kans.”

Stella Moris leerde Julian Assange in 2011 kennen toen ze als 28-jarige briljante advocaat internationaal recht door zijn juridische team ingehuurd werd. Een jaar later liet ze haar naam officieel veranderen in Stella Moris om zo haar ouders uit de publieke belangstelling te houden. In 2015 begonnen Assange en Moris een geheime relatie. Ze kregen twee zonen, Gabriel (5) en Max (3). Pas in april 2020 raakte hun relatie bekend toen Assange een aanvraag indiende voor een vrijlating op borgtocht.

STELLA MORIS: “Mensenrechtenadvocaat Jennifer Robinson verdedigde Julians belangen toen hij in 2010 bij de journalist Vaughan Smith in Ellingham Hall in Norfolk onder huisarrest leefde. Een jaar later huurde Jennifer me in. Zweden had zijn uitlevering gevraagd en ik moest dat helpen vermijden.”

De Zweedse justitie vroeg zijn uitlevering nadat twee vrouwen hem van verkrachting beschuldigden.

MORIS: “(zucht) Daar ga ik liever niet op in. Ik vond WikiLeaks toen al fantastisch. Met zijn organisatie lanceerde Julian datajournalistiek en zorgde ervoor dat dankzij cryptografie bronnen beschermd en anoniem bleven.”

De jonge Assange was een hacker?

MORIS: “Als tiener wel, net als Bill Gates. Als twintiger werd hij consultant in computerbeveiliging en cryptograaf. Hij begon met WikiLeaks in 2006 en wist perfect hoe hij journalistieke bronnen online kon beschermen. Hij was ook een pionier in het creëren van samenwerkingsverbanden met mediaorganisaties wereldwijd, met als doel: zoveel mogelijk impact hebben.”

Hij zette de trend voor wat een organisatie zoals International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) nu doet met dossiers als Panama Papers en Pandora Papers? Ook zij publiceren hun bevindingen tezelfdertijd in The Guardian, The New York Times en zoveel andere media.

MORIS: “Ja. Bij Cablegate in 2010 maakte WikiLeaks 250.000 Amerikaanse diplomatieke telegrammen openbaar. Die werden met mondjesmaat gepubliceerd in vijf grote kranten: The Guardian, Der Spiegel, Le Monde, El País en The New York Times. Tot een journalist van The Guardian domweg, of met opzet, paswoorden publiceerde die toegang gaven tot het hele ongeredigeerde Cablegate-archief. De samenwerking met The Guardian verzuurde zo meteen.”

Hoe gaat het nu met uw man?

MORIS: “Er zijn momenten waarop Julian diep in de put zit en er zijn momenten waarop hij de loodzware druk beter lijkt te kunnen weerstaan. Hij herleeft als hij onze kinderen ziet.”

Hoe gaat het met u?

MORIS: “Ik weet niet wat ik daarop moet antwoorden. (stilte) Ik leef in extreem verwarrende tijden. Door de brutaliteit die Julian moet doorstaan, kreeg ik een erg donkere visie op de wereld rond mij. Vroeger hoorde ik als advocaat soms onwaarschijnlijk gruwelijke verhalen; nu beleef ik die zelf.

“We trouwden nog maar pas op een zeer bizarre plek: de gevangenis van Belmarsh. De ceremonie vond plaats in een vleugel van de gevangenis waar ik nog nooit was geweest.”

Belmarsh is bedoeld voor mensen die een ‘groot veiligheidsrisico’ vormen voor het Verenigd Koninkrijk?

MORIS: “De gevangenis is gebouwd in de jaren 1990 in de context van het conflict in Noord-Ierland. De Britten sloten er hun Ierse gevangenen op. Er hing dus altijd dat aura van ‘groot veiligheidsrisico’ én van ‘politiek gevangenen’. Vandaag is Belmarsh het zwaarst gecontroleerde detentiecentrum van het Verenigd Koninkrijk. Ik noem het de MI5-gevangenis, want de Britse geheime dienst houdt er alles nauwgezet in de gaten. Tezelfdertijd is het een doorgangshuis: de meesten verblijven er niet langer dan een paar maanden.”

Uw man is één van de uitzonderingen? Hij zit er inmiddels sinds 11 april 2019.

MORIS: “Er zijn inderdaad niet veel gevangenen die er even lang opgesloten zitten als hij. Door het grote verloop is het voor Julian moeilijk om langere vriendschappen of relaties op te bouwen. Dat vreet aan hem. Hij is niet veroordeeld voor iets; hij zit daar omdat Amerika zijn uitlevering vraagt. Wij dienden verschillende aanvragen in om hem onder borg vrij te laten. Maar de Verenigde Staten willen daar niet van weten en dringen er bij de Britse regering op aan om hem in de cel te houden. De enige juridische onderbouwing van Julians gevangenschap is het Amerikaanse uitleveringsverzoek.”

De Britse overheid gaat daarin mee door hem niet onder borg vrij te laten?

MORIS: “De redenering is dat het risico te groot is dat Julian op de vlucht zal slaan. Ze verwijzen dan naar zijn vlucht naar de Equadoriaanse ambassade in Londen in juni 2012.”

De regering is bang dat Julian Assange diezelfde truc zal herhalen?

MORIS: “Precies. Nadat de Britse politie hem op die bewuste 11 april 2019 uit de ambassade kidnapte, werd hij veroordeeld tot 50 weken gevangenschap voor het overtreden van zijn borgvoorwaarden. Nu moet u weten dat het overtreden van borgvoorwaarden in normale omstandigheden zelfs niet bestraft wordt met een boete.

“Sinds ons huwelijk op 23 maart bezocht ik hem een keer of vier, de laatste keer was twee dagen geleden. Morgen zie ik hem opnieuw.”

Was het een huwelijksceremonie met een priester?

MORIS: “Het was onze wens om door de gevangenisaalmoezenier in de echt te worden verbonden. Julian vindt veel steun bij de katholieke priester. Maar omdat de Belmarsh-gevangenis geen deel uitmaakt van zijn parochie, mocht hij ons niet officieel huwen. De priester heeft ons burgerlijk huwelijk dan maar symbolisch ingezegend. Onze zonen, mijn moeder en broer, en Julians vader en broer waren erbij. Twee cipiers hielden op de achtergrond alles in de gaten.”

Uit sympathie?

MORIS: “Die cipiers voelen inderdaad sympathie voor Julian. De voorbije jaren fluisterden verschillende gevangenismedewerkers hem toe dat ze aan zijn kant staan. Ook medegevangenen zeggen: ‘Jij hoort hier niet thuis.’

“De gevangenisdirectie toont allesbehalve begrip of medeleven. We hadden er op ons huwelijk graag twee getuigen bijgehad, Craig Murray en Charles Glass, twee vooraanstaande journalisten en goede vrienden van Julian. Ze bezochten hem regelmatig in de ambassade en spraken hem moed in. In Belmarsh mogen ze niet binnen omdat ze journalisten zijn. Dat stond letterlijk in de brief van de gevangenisdirecteur. Eerst wilden we daartegen in het verzet gaan en ons huwelijk uitstellen, maar we lieten het uiteindelijk zo. Die strijd konden we toch nooit winnen.”

Was er een feestje na het huwelijk?

MORIS: “De huwelijksceremonie mocht een half uur duren. We hadden een strategie afgesproken om het zo lang mogelijk te rekken. Er werd door alle aanwezigen extralang gespeecht. (lacht) Na de ceremonie kregen Julian en ik toestemming om een half uur met elkaar te praten in het bezoekerscentrum. We zaten daar tussen andere gevangenen en hun families.”

Er was geen drankje en een hapje voorzien?

MORIS: “Helemaal niets.”

Was het tussen u en Assange liefde op het eerste gezicht?

MORIS: “Nee. Toen ik hem die eerste keer ontmoette, stond hij in het midden van een mediastorm. Onze relatie was puur professioneel. Ik leerde hem pas echt goed kennen nadat hij in juni 2012 zijn toevlucht zocht in de Equadoriaanse ambassade. Hij vroeg politiek asiel aan, wat hij na twee maanden ook kreeg. Ik was zeer nauw betrokken bij die aanvraag. Samen met de voormalige Spaanse onderzoeksrechter Baltasar Garzon reisde ik naar Equador om Julians zaak te bepleiten.”

Het plan was dat Julian Assange na het asiel van Londen naar Equador zou verhuizen?

MORIS: “Ja. Een paar jaar lang onderhandelde Julian vanuit de ambassade met de Britse overheid. Die onderhandelingen werden abrupt afgebroken toen Edward Snowden op de proppen verscheen. Na vijf jaar in de ambassade besloot Equador Julian het staatsburgerschap te schenken. Er werd afgesproken dat hij een diplomatiek paspoort kreeg zodat hij ongestoord Groot-Brittannië kon verlaten. De Britse overheid wou dat niet toestaan, ook al hadden ze vanuit juridisch oogpunt geen poot om op te staan.

“In deze zaak rijdt het Verenigd Koninkrijk helemaal voor rekening van de Verenigde Staten. Ze gaan daarin erg ver en overtreden probleemloos alle wetten om Julian toch maar te kunnen uitleveren. Kijk naar wat ze tot hiertoe deden: ze kidnapten hem en sluiten hem zonder vorm van proces jarenlang op.”

Assange is een politiek gevangene?

MORIS: “Zeker. Hij is het slachtoffer van verschillende misdaden gepleegd door zowel de VS als het VK. De politie kidnapte hem uit de Equadoriaanse ambassade nadat Equador op een compleet illegale manier zijn asiel introk. Op het moment dat Julian te horen kreeg dat ze hem zijn statuut afnamen, werd hij al de ambassade uitgesleept. Ik kan een hele litanie aan criminele daden tegen mijn man opsommen.

“In september vorig jaar publiceerde Yahoo News een diepgravend artikel naar de plannen van de CIA om Julian fysiek uit te schakelen. Dat was geen complottheorie maar een gedegen stuk onderzoeksjournalistiek dat putte uit een dertigtal bronnen over de periode dat Donald Trumps buitenlandminister Mike Pompeo directeur van de CIA was. Daaruit blijkt dat Pompeo geobsedeerd was door Julian en WikiLeaks. Hij kon nooit verteren dat WikiLeaks meteen na het aantreden van Trump geheime documenten publiceerde die aantoonden dat de CIA Franse politieke partijen infiltreerde tijdens de verkiezingen van 2012. Pompeo werd nog pissiger op Julian nadat WikiLeaks op 7 maart 2017 vertrouwelijke CIA-documenten onder de codenaam ‘Vault 7’ op het net gooide. Die leverden het bewijs dat het overgrote deel van door de CIA ontwikkelde hacking-tools en malware, online op de zwarte markt verhandeld werd. Dat ging dan over tools waarmee ze vanop afstand de controle over auto’s konden overnemen. Of waarmee ze smart-tv’s en smartphones konden hacken en inschakelen als afluisterapparatuur. Maar ook over instrumenten waarmee ze sporen van inbraken in computers en servers konden wissen. Of waarmee ze hackings in andermans schoenen konden schuiven.”

Over al die onlinespionagetools was de CIA de controle kwijt?

MORIS: “Totaal. De klokkeluider die al die informatie aan WikiLeaks bezorgde, zat er middenin en maakte zich daar grote zorgen over. WikiLeaks lekte de tools niet, maar wel de documenten die bewezen dat ze vrij te koop waren op het net. Dankzij de ‘Vault 7’-lekken konden producenten als Apple en Samsung hun software repareren en beveiligen. Maar Mike Pompeo ging er van over de rooie en besloot tot een kruistocht tegen Julian en WikiLeaks.”

Het werd iets persoonlijks?

MORIS: “Zonder twijfel. Het Yahoo News-artikel van 26 september 2021 beschrijft gedetailleerd hoe Pompeo aan de CIA de opdracht gaf om verschillende scenario’s uit te tekenen om Julian uit de weg te ruimen. Ze maakten concrete plannen om hem te kidnappen, af te voeren naar een geheime CIA-gevangenis of black site én te vermoorden. Ze tekenden ook een desinformatiecampagne uit om Julian en WikiLeaks in diskrediet te brengen.

“In de aanloop naar Julians arrestatie hebben ze die strategie helemaal ontvouwd: het ene na het andere bullshitverhaal werd de wereld ingestuurd. Eén van die verhalen was de zogenaamde scoop op de voorpagina van The Guardian in november 2018 dat Julian in de Ecuadoriaanse ambassade geheime besprekingen voerde met Trumps voormalige campagnemanager Paul Manafort. Zowel Manafort als Julian ontkenden die besprekingen, tóch ging The Guardian over tot publicatie. Tot vandaag vind ik dat een smet op de reputatie van die krant; ze liet zich toen door Pompeo en de CIA bespelen. Zo hielp The Guardian mee aan het vernietigen van Julians reputatie zodat hij makkelijker gearresteerd kon worden. Ik ken Julian door en door en kan u verzekeren: al die aanvallen op Julians karakter zijn ongegrond.”

Volgens sommigen is Julian Assange een narcist die WikiLeaks gebruikte voor zijn eigen eer en glorie.

MORIS: “Dat is absurd, want jarenlang kwam Julian er niet publiek voor uit dat hij de stichter van WikiLeaks is. Natuurlijk kreeg hij in de loop der jaren zeer veel vijanden. Gedeeltelijk is dat een gevolg van het WikiLeaks-model waarvan mediakritiek een vast onderdeel is. WikiLeaks wordt onterecht voorgesteld als een website die ruwe, ongefilterde informatie de wereld instuurt.”

En die daardoor soms de levens van mensen in gevaar brengt.

MORIS: “Nu echoot u het Pentagon, na de publicatie van de Afghaanse oorlogsdagboeken in 2010. Wat onzin was, want 15.000 documenten met gevoelige informatie werden toen door WikiLeaks juist níet gepubliceerd om geen mensenlevens in gevaar te brengen.

“WikiLeaks dumpte nooit zomaar data; er werd altijd moeite gedaan om mensen te beschermen. Wat WikiLeaks wel doet, is analyseren en verifiëren. Julian pleit voor ‘wetenschappelijke journalistiek’. Volgens hem kan de journalistiek alleen het kwaliteitsniveau van de wetenschap benaderen als journalisten bereid zijn zich te onderwerpen aan peerreview, aan toetsing door collega’s. De zogenaamd ‘grote media’ vonden dat een bedreiging, zeker ten tijde van hun verslaggeving over de oorlogen in Afghanistan en Irak. WikiLeaks oogste het ene succes na het andere en dat vonden zij niet leuk.

“Julian was een outsider die dankzij WikiLeaks meer invloed kreeg dan The New York Times en The Guardian. WikiLeaks werd synoniem voor: ‘betrouwbare informatie’. Klassieke media stonden op dat moment door de digitalisering zwaar onder druk. Julian was bang dat hun tanende levensvatbaarheid ook hun geloofwaardigheid zou aantasten. Het is dus niet zo verwonderlijk dat hij toen in de mainstreammedia in sneltreinvaart vijanden maakte.

“Maar afgezien van alles wat er in het verleden tussen The New York Times, The Guardian, The Washington Post en Julian misliep: vandaag vormen àlle media één front in het verzet tegen Julians uitlevering aan de VS.”

Omdat ze ondanks alle meningsverschillen Julian Assange als een journalist beschouwen?

MORIS: “In 2013 besloot het Amerikaanse departement van Justitie na drie jaar onderzoek om Julian niet te vervolgen voor de publicatie van door Chelsea Manning gelekte documenten. Het was tot de conclusie gekomen dat Julian zich ten opzichte van Manning gedragen had zoals een journalist tegenover een bron. Justitie was bang voor een cascade aan vervolgingen, want als ze WikiLeaks en Assange voor de rechter sleurde, moest ze dat ook doen met The New York Times, The Washington Post en The Guardian. Die hadden de documenten van Manning immers mee gepubliceerd. Justitie stelde toen letterlijk: ‘Julian Assange is geen hacker, maar een uitgever.’ Tot vandaag blijft die stelling overeind. Toch willen de Amerikanen hem nu uitgeleverd zien zodat ze hem tot 175 jaar gevangenisstraf kunnen veroordelen. Wat alleen maar bevestigt dat Julian een politiek gevangene is. Ik ontken niet dat hij de voorbije jaren veel mensen boos maakte. Alleen is dat geen misdaad.”

In 2015 sloeg de vonk tussen u en Assange over. Een geheim liefdesleven in een ambassade vol camera’s; dat moet niet eenvoudig geweest zijn. Want Julian werd bespioneerd?

MORIS: “De eerste twee jaar viel dat nog mee. Het échte gespioneer begon in 2017 door een Spaanse beveiligingsfirma die werkte in opdracht van de CIA. Ze volgden me ook buiten de ambassade. Er werden zaken gestolen en er werd ingebroken in kantoren, zoals dat van Baltasar Garzon. Van die inbraak bestaat beeldmateriaal. Julians vergaderingen met zijn advocaten in de ambassade werden zonder hun medeweten opgenomen. Op een keer vonden ze opnameapparatuur, verborgen onder een brandblusser. Er hingen overal camera’s, zowel duidelijk zichtbaar als weggestopt.”

Ook in Julians kamer?

MORIS: “Zeker weten we dat niet, maar er zijn vermoedens en aanwijzingen dat ze hem ook daar in de gaten hielden. De Spaanse politie heeft een deel van het spionagemateriaal in handen en voert onderzoek naar die door de CIA gefinancierde beveiligingsfirma.”

Jullie kregen in het grootste geheim ook twee kinderen.

MORIS: “Gabriel en Max zijn nog klein, maar ik weet niet hoelang ze nog hun vader zullen hebben. Een paar maanden? Een jaar? Ik weet niet of ze hem ooit nog zullen terugzien. De jongste is pas drie. De oudste is geboren toen Julian in de ambassade leefde. Onze zonen hebben hun papa nooit bewust buiten de muren van de gevangenis meegemaakt.”

Zo te horen investeerde de CIA heel wat geld in uw man.

MORIS: “Dat is een gevolg van die persoonlijke obsessie van ex-CIA-directeur Mike Pompeo. De Ecuadoriaanse ambassade werd de speeltuin van de CIA. Het is toch ongelooflijk dat de Amerikaanse geheime dienst gewoon haar gang mocht gaan in een ambassade in het centrum van Londen? Dat CIA-spionnen er rustig konden overleggen of ze die politiek vluchteling in de ambassade van Equador zouden vermoorden of ontvoeren?”

Hebt u contact met de Britse regering?

MORIS: “Geen enkele minister wil me ontvangen. Weet u wat het probleem is? Toen Julian van Equador asiel kreeg, voelde de toenmalige Britse regering zich voor het oog van de wereld vernederd. Want de Equadoriaanse overheid stelde dat Julian in Engeland politiek vervolgd werd, dat zijn fysieke integriteit op het spel stond en dat hij het risico liep om gefolterd te worden.

“In 2012 concludeerde Juan Mendez, de toenmalige VN-rapporteur over foltering, na een 14 maanden durend onderzoek dat Chelsea Manning, toen nog Bradley, in gevangenschap gefolterd werd. Volgens de VN-rapporteur was ze het slachtoffer van een wrede, onmenselijke behandeling. Equador hield er rekening mee dat Julian na uitlevering naar de VS aan dezelfde behandeling onderworpen zou worden.

“President Obama volgde de redenering van zijn ministerie van Justitie: Julian kon niet vervolgd worden omdat hij een uitgever en journalist is. Opvolger Donald Trump veranderde onder invloed van Mike Pompeo het geweer radicaal van schouder. Zij gingen maar al te graag achter een uitgever en journalist aan. Zij beschouwden de opsluiting en veroordeling van Julian als een precedent om nog andere journalisten en uitgevers te kunnen aanpakken.”

En president Joe Biden?

MORIS: “Hij zet dat beleid van Trump voorlopig gewoon voort. Weet u wat ik zo schokkend vind? Dat Pompeo en de CIA het niet enkel op Julian gemunt hadden, maar ook plannen smeedden om andere journalisten in de EU fysiek uit te schakelen. Medestanders van Julian die uit pure wraak op een hitlist gezet werden. We weten met zekerheid dat de beveilingsfirma in de Equadoriaanse ambassade manieren zocht om Julian te vergiftigen.”

Hebt u daar bewijzen voor?

MORIS: “Een klokkenluider uit dat bedrijf heeft dat verklaard. Ze maakten concrete plannen om Julians voedsel te vergiftigen. Uiteindelijk deden ze het niet omdat ze bang waren dat er een camera in Julians ijskast hing.

“De voormalige Ecuadoriaanse president Rafael Correa was Julian gunstig gezind. Opvolger Lenin Moreno kon mijn mans bloed drinken. Zijn regering werkte volledig mee met de Amerikanen. Moreno gaf hen zelfs toestemming om de diplomaten uit de ambassade te ondervragen over Julians handel en wandel. Eén van die vragen was: ‘Waar slaapt hij?’ Ze toonden een plattegrond van de ambassade. ‘Duidt aan waar zijn bed staat.’ Waarom wilde de Amerikaanse overheid weten waar Julian sliep?

“Ik praat daar nu heel gewoon over, terwijl het zo sinister is. (stilte) Julian legde via WikiLeaks misdadige activiteiten van staten bloot, zoals foltering en schending van mensenrechten. Het gevolg is dat hij nu zelf slachtoffer is van exact dezelfde misdaden. Hij is een geaccrediteerde journalist. Als hij wordt uitgeleverd, is geen enkele journalist nog veilig. Dan kunnen ze ook u laten oppakken als u iets schrijft wat hen niet zint. Als de VS met hun First Amendment en freedom of speech al zoveel over heeft om Julian uit te schakelen, bestaat persvrijheid in werkelijkheid toch niet meer? Dan krijgen àlle regimes toch vrij spel om àlle journalisten achter de tralies te draaien?”

Wordt u nu in de gaten gehouden?

MORIS: “Zeker. Ze hoeven me daarvoor zelfs niet in levende lijve te volgen. Via mijn telefoon kennen ze mijn hele handel en wandel. Ik draag ze gewoon mee in mijn handtas. (vermoeid lachje)”

© Jan Stevens

‘Een grote mond en gladde praatjes bepalen vandaag je succes: het zijn gouden tijden voor psychopaten’

Op zijn twaalfde wou Brian Klaas (35) president van de Verenigde Staten worden. Twee jaar later borg hij die droom weer op. “Ik zag de wreedheid in de politiek.” Vandaag is hij als professor internationale politiek gespecialiseerd in despoten groot en klein. In zijn binnenkort te verschijnen boek Macht onderzoekt hij waarom het vaak de foute mensen zijn die het voor het zeggen hebben. “We spreiden zelf het bedje voor machtswellustige psychopaten.”

Tien jaar geleden ruilde Brian Klaas Amerika in voor Engeland. “Ik woonde net buiten Minneapolis en vond het leven in mijn staat Minnesota ontzettend saai”, zegt hij. “Alles leek er op rolletjes te lopen; de pers sprak van ‘The Minnesota Miracle’. Er werd geïnvesteerd in werk en onderwijs en iedereen was happy. Al klinkt dat na de moord op George Floyd in de lente van 2020 wellicht nogal ongeloofwaardig. Toch was het zo. Ik was al die braafheid zo moe, dat ik wel eens wou weten hoe het eraan toe gaat in landen waar het politieke systeem op apegapen liggen.”
Waarna hij aan de universiteit van Oxford een groot onderzoek opstartte naar corrupte machthebbers en dictators. Hij bezocht dictaturen in Afrika, Zuidoost-Azië en het Midden-Oosten en ging bij 500 plaatselijke despoten op de koffie. “Ik vond ze ontzettend fascinerend.”
Op zijn 35e geldt Klaas als een internationaal expert in despotisme, is hij professor internationale politiek aan University College London en columnist voor The Washington Post. Al zijn kennis over wat macht met een mens aanricht, verzamelde hij in het indrukwekkende Corruptible, dat volgende maand in het Nederlands verschijnt als Macht.
Zelf heeft hij allesbehalve despotische trekken. Hij brengt zijn bordercolliepuppy van een paar maanden oud mee naar het interview in zijn favoriete pub in zijn woonplaats Winchester. “Ik kon het niet over mijn hart krijgen om Zorro alleen te laten.”

Werd u door al die dictators met open armen ontvangen?
BRIAN KLAAS: “Dat viel nogal mee. Ik benaderde de opperste leider nooit rechtstreeks, maar slijmde me via ondergeschikten en mindere goden naar de top. Madagaskar was het allereerste land waar ik voet aan wal zette. Ik vroeg aan een journalist of hij me in contact kon brengen met een minister: ‘Ik hoorde dat u een indrukwekkend netwerk hebt.’ (lacht) Daarna streelde ik het ego van de minister tot hij me bij de toenmalige president Marc Ravalomanana introduceerde. Je kunt je niet voorstellen hoe corrupt mijn gesprekspartner was. In 2009 werd hij niet lang na onze ontmoeting afgezet. Later praatte ik in andere landen met coupplegers, folteraars, maar ook met gefolterden.”

Abhisit Vejjajiva, premier van Thailand van 2008 tot 2011, ontmoette u zelfs zeven keer. U vond hem zeer charmant; tezelfdertijd noemt u hem een massamoordenaar.
KLAAS: “Hij is één van die supercorrupte leiders die mijn naam niet door Google had gejaagd. Hij zag mij als een sympathisant. Ik vond hem inderdaad charmant. Hij studeerde in Oxford en was een klasgenoot én vriend van Boris Johnson in Eton. Vejjajiva is zeer vriendelijk. Op 19 mei 2010 gaf hij als premier aan zijn ordetroepen óók het bevel om tijdens een demonstratie met scherp te schieten. Zijn sluipschutters maakten 99 betogers in koelen bloede af.
“Abhisit Vejjajiva had ook mijn vriend kunnen zijn. Soms veroveren corrupte politici de macht in een democratie omdat ze zich zo charmant gedragen. Ze winden iedereen rond hun vinger. Zelfs na zeven ontmoetingen blijf ik Abhisit een toffe kerel vinden. Hij is slim, vertelt interessante dingen én heeft een geweldig gevoel voor humor. Maar telkens als ik hem zag, maalde in mijn achterhoofd de gedachte: deze vriendelijke man is verantwoordelijk voor de dood van 99 mensen. Dat cijfer halen zelfs de meest ervaren seriemoordenaars niet. Toen ik in de pub aan mijn échte vrienden over mijn ontmoetingen met dat soort van leiders vertelde, zeiden sommigen: ‘Ik had ooit zo’n baas.’ Waarna ik me afvroeg: zouden die bazen van hetzelfde kaliber zijn als ex-dictator Marc Ravalomanana of massamoordenaar Vejjajiva? Wordt iemand president of CEO omdat hij een bully en een schurk is? Of verandert de macht hem in een hebzuchtige killer?”

Sommige bully’s raken op volstrekt democratische wijze verkozen door hun volk. Denk maar aan de vorige Amerikaanse president Donald Trump.
KLAAS: “Ik weet het. (zucht) Vlak na Trumps verkiezing in 2016 keerde ik terug naar de VS om mijn ouders te bezoeken. Ik stapte de aankomsthal van de luchthaven binnen en dacht: ‘Nogal wat van de mensen die ik nu zie, stemden voor die man.’ Dat gaf me een zeer wrang gevoel. Zowat al mijn Britse vrienden begrijpen niet hoe Trump ooit verkozen kon raken. Maar nogal wat Amerikanen die ik ken, praten tot vandaag zijn presidentschap goed. Daar zitten best veel intellectuelen onder. Ook ik begreep eerst niet waar zijn aantrekkingskracht vandaan komt.”

Zijn charmes kunnen het niet zijn?
KLAAS: “O, maar flink wat Amerikanen vinden hem net heel charmant. Voor een Europeaan lijkt hij een bully, wat hij ook is, maar door de ogen van een Amerikaan is hij op zijn rally’s een onvervalste entertainer. Het verontrustende is dat ze hem meteen ook als een geschikte leider zien.”

Misschien is er dan iets mis met onze invulling van het begrip ‘leiderschap’?
KLAAS: “Inderdaad. We verlangen naar een entertainer of naar iemand met star power. Terwijl politiek niets met sterrendom te maken heeft, maar met het verbeteren van de levens van mensen. Als in onze democratie dan een door ons verkozen leider de mist ingaat, dragen wij daar zelf misschien ook verantwoordelijkheid voor.”

Trump duikt in uw boek Macht nergens op.
KLAAS: “Dat is heel bewust: ik ben hem kotsbeu. (lacht) Tijdens zijn presidentschap verspilde ik te veel hersencellen aan hem. Ik was vast Trump-commentator bij CNN en schreef ook een boek over hem: The despot’s apprentice, Donald Trump’s attack on democracy. Mijn werk voor CNN leverde niet alleen mij, maar ook mijn ouders in Amerika doodsbedreigingen op. Ik hoop dat Trump binnen een jaar of vijf een voetnoot in de geschiedenis zal zijn. We zullen wel zien of hij in 2024 opnieuw verkozen raakt.”

U bent politicoloog, maar na lezing van uw boek heb ik de indruk dat u ook bioloog en psycholoog bent.
KLAAS: “Als je wilt uitzoeken wat macht met mensen doet, volstaan de politieke wetenschappen niet. Biologie en vooral ook evolutionaire psychologie spelen een zeer grote rol. Daarom zocht ik niet alleen dictators en andere machtswellustelingen op, maar ook een psycholoog zoals professor Dacher Keltner van de universiteit van Berkeley. Hij verricht al jaren baanbrekend onderzoek naar macht, emoties en de wetenschap achter onze drijfveren. In 2003 ontwikkelde hij samen met zijn collega’s Deborah Gruenfeld en Cameron Anderson een nieuwe visie op macht. Volgens Keltner gaan mensen met macht zich gedragen als gokkers. Ze hebben de neiging om steeds meer doelen na te streven, risico’s te nemen, opbrengsten te zoeken en zichzelf te promoten. Net als de gokker vinden ze: wie niet speelt, wint nooit. Macht geeft hen het zelfvertrouwen dat ze zúllen winnen. De machtelozen voelen zich dan weer afgeremd. Ze zijn voorzichtig, vermijden risico’s en proberen het weinige wat ze bezitten zoveel mogelijk te beschermen. Keltner onderstut zijn theorie met indrukwekkend veldonderzoek. Hij onderhoudt goede contacten met de economisch machtigen van vandaag, de tech-ondernemers en CEO’s van Silicon Valley. Tezelfdertijd vormen ze zijn studiemateriaal.
“Ik ging ook te rade bij een gerenommeerde wetenschapper als primatoloog Frans de Waal. Van hem wou ik weten of machtige mensen zich net hetzelfde gedragen als machtige chimpansees.”

En doen ze dat?
KLAAS: “In een ver verleden wel, nu niet meer. Dominantie bij apen, en andere dieren, wordt bepaald door grootte en kracht. Bij de primitieve mens was dat ook lang zo: de grootste, sterkste mannen waren de machtigste. Kleinere tegenstanders konden zij makkelijk fysiek uitschakelen. In de loop der tijden ontwikkelden we steeds gesofisiticeerdere wapens om tegenstanders uit te schakelen, we begonnen te landbouwen en bouwden gemeenschappen waar niet langer met de vuisten om voedsel gevochten werd. Kleinere mensen, zowal mannen als vrouwen, konden voortaan óók machtig worden.”

Wat voor type mens wil macht verwerven?
KLAAS: “Jammer genoeg vooral de foute figuren. De 500 machtigen die ik interviewde, waren allemaal speciaal. Sommigen waren charmant, anderen angstaanjagend. Een paar waren ronduit excentriek, verschillende hadden geen geweten. Er zat geen enkele Jan Modaal tussen.”

U bezocht dictators en premiers en presidenten die misbruik hadden gemaakt van hun macht. Dat is het toch niet zo verwonderlijk dat er geen doorsnee brave burger tussen zit?
KLAAS: “Dat klopt, maar hoeveel CEO’s en ondernemers kent u die alledaags zijn? Denk maar aan Jef Bezos, Bill Gates of Mark Zuckerberg. Elon Musk is toch zeer bizar? Waarom was hij niet tevreden met 10 miljard dollar en wou hij per se nog honderden miljarden extra? Hetzelfde geldt voor veel presidenten: waarom volstaat één termijn nooit maar willen ze net als Vladimir Poetin liefst levenslang aanblijven?”

Omdat macht verslavend is?
KLAAS: “Dat is het zeker. Neurowetenschappers legden vast hoe macht de chemie in onze hersenen verandert. Het blijkt net als een drug te zijn die effect heeft op ons denken, handelen en oordelen. Andrew Yang deed begin 2020 als presidentskandidaat mee aan de Democratische voorverkiezingen. Na twee rondes lag hij eruit. Later dat jaar probeerde hij burgemeester van New York te worden. Ook dat mislukte. Onlangs sprak ik hem over zijn ervaringen. Hij zei: ‘Een jaar lang werd ik door iedereen toegejuicht als ik een kamer binnenwandelde. Om al mijn moppen werd gelachen, ook al waren ze tenenkrullend slecht. Ik betrapte mezelf erop dat ik begon te geloven dat ik anders was dan al de rest.’”

Bij ons viel de succesvolle tv-maker Bart De Pauw niet zo lang geleden van zijn voetstuk, toen bleek dat hij jarenlang vrouwen uit zijn werkomgeving stalkte en lastigviel. Ik interviewde hem helemaal in het begin van zijn carrière en ik herinner me hem als een innemende, vrolijke en vriendelijke jongeman. Zou het kunnen dat hij door het succes en de daarbijhorende macht óók anders is beginnen denken?
KLAAS: “Het verhaal van jullie Bart De Pauw is een schoolvoorbeeld van hoe macht een mens kan corrumperen. Van zodra iemand machtig wordt, belandt hij of zij in een perfecte storm. Macht trekt disproportioneel veel machtshongerigen aan. Daarnaast maakt macht mensen slechter, vaak ook degenen die het eerst goed meenden. Om hun macht te kunnen behouden, worden sommigen meedogenloos. Daar komt bij dat macht ons denken beïnvloedt: na verloop van tijd beginnen de machtigen al wie lager op de ladder staat te abstraheren: ‘Ach, die wezens zijn mijn aandacht niet waard.’”

Dan zitten we bij de Über-en Untermensch van de nazi’s?
KLAAS: “Het is minder drastisch. De Duitse filosoof Georg Wilhelm Friedrich Hegel stelde dat een slaaf uit lijfsbehoud àlles moet weten over zijn meester. Want wanneer de slaaf op tijd kan anticiperen op wat zijn meester verlangt, vermijdt hij slagen en vernederingen. Dus let hij extreem goed op. Voor de meester maakt het geen zak uit. De machtigen hoeven zich geen zorgen te maken over al die individuen onder hen. Dat zijn toch maar abstracties. Dat is misschien een deel van de verklaring voor het gedrag van uw tv-maker. Het verklaart alleszins ook waarom je baas jouw verjaardag vergeet, terwijl jij de zijne wél onthoudt. (lacht)”

Oxford-psycholoog Kevin Dutton geeft in zijn boek The wisdom of psychopaths een top-tien van beroepen met de meeste psychopaten. Op één staan de CEO’s, gevolgd door advocaten, tv- en radio-personaliteiten, verkopers, chirurgen, journalisten, politieagenten, geestelijken, oversten en ambtenaren.
KLAAS: “Psychopaten zoeken de macht op, wat niet wil zeggen dat elke machtige een psychopaat is. Het wordt heel gevaarlijk als de psychopaat in kwestie zeer hoog scoort op de zogenaamde ‘donkere driehoek’: ze combineren dan de karaktereigenschappen van de narcist, psychopaat en machiavellist. Ze missen empathie, barsten van de eigenwaan en vinden alle middelen geoorloofd om hun eigen ster aan het firmament te laten schitteren.
“Er lopen niet zoveel psychopaten rond: ongeveer één op vijfhonderd scoort bij de psychopatentest boven de grens van 30. De overgrote meerderheid van de bevolking heeft een score die schommelt tussen 0 en 2. Ter vergelijking: seriemoordenaar Ted Bundy scoorde 39. Bij de groepen met macht ligt de verhouding anders. Uit een studie onder bedrijfsleiders blijkt dat één op 25 boven de psychopatengrens van 30 zit. Op de hoogste schavotten van de politiek en het bedrijfsleven vind je honderd keer meer psychopaten dan bij de doorsnee populatie. Het vervelende is dat heel wat psychopaten zo’n uitstekende charmeurs zijn. In onze moderne samenleving is dat een grote bedreiging.”

Omdat psychopaten er meer dan ooit in slagen zich in alle mogelijke geledingen een weg naar de top te charmeren?
KLAAS: “Precies. Het meest verontrustende is dat wij zelf het bedje voor hen spreiden. We hebben onze maatschappij zo ingericht dat psychopaten van de donkere driehoek vrij spel krijgen. Want het leiderschap ligt voor het grijpen voor wie zichzelf het beste kan verkopen. Bij sollicitatie- en promotiegesprekken, maar ook bij verkiezingen, trekt de grootste charmeur meestal aan het langste eind.
“Stel: je bent heel bekwaam in je vakgebied én onomkoopbaar, maar je bent ook extreem verlegen en introvert. Denk je dat je het ooit tot de top van het bedrijf zal schoppen? Introverte persoonlijkheden gedijen slecht in omgevingen waar een grote mond en een gladde babbel iemands succes bepalen. Door introverten te negeren, sluiten we een belangrijk deel van de bevolking af voor het leiderschap.
“Ik vraag me ook af hoe het kan dat iemand in een land als het Verenigd Koninkrijk premier kan worden zonder dat hij daarvoor psychologisch getest werd. Alsof de wijsheid van de kiezers voldoende is om een kerel als Boris Johnson het land te laten leiden. In de VS raakte zelfs een reality tv-ster verkozen! We weten inmiddels hoe dat uitdraaide. We moeten dus dringend op zoek naar manieren om mensen in bedrijven en in de politiek aan de macht te helpen die níet in macht geïnteresseerd zijn. Dat zijn de beste kandidaten, omdat macht voor hen een last is en niet iets waarop ze kicken.”

Zij moeten zichzelf dus opofferen voor het hogere doel?
KLAAS: “Ze kunnen het ook beschouwen als vrijwilligerswerk in dienst van de gemeenschap. Daar zou écht leiderschap toch over moeten gaan? ‘Ik dien de samenleving, ook al vind ik het niet leuk.’ Veel van onze huidige politici waren nooit als vrijwilliger actief. Ze maakten eerst carrière als ondernemer. Nadat ze voldoende geld verdiend hadden, gingen ze in de politiek om zo in de spots te kunnen staan. Politieke partijen laten die tafelspringers beter links liggen. Het parlement heeft eerst en vooral nood aan integere volksvertegenwoordigers, in plaats van aan de vele op geld en macht beluste opportunisten.”

Maakt zo’n zichzelf wegcijferende, verlegen introvert bij verkiezingen kans tegen een welbespraakte, charmante en charismatische psychopaat?
KLAAS: “Ik ben me er van bewust dat het utopisch klinkt, maar waarom geven we het geen kans? Wat houdt politieke partijen tegen om op zoek te gaan naar degelijke, onkreukbare kandidaten, in plaats van de roeptoeters en populisten vrije baan te geven? So what als ze verliezen? Dan hebben we tenminste geprobeerd het tij te keren. Wie weet, zit er tussen al die onbaatzuchtigen iemand die óók rad van tong is en toehoorders kan begeesteren.”

Hebt u er ooit aan gedacht om uzelf op te offeren en in de politiek te gaan?
KLAAS: “Vóór ik naar Engeland uitweek, werkte ik als adviseur mee aan de verkiezingscampagne van de Democraat Mark Dayton voor gouverneur van Minnesota. Hij raakte verkozen en ik raakte gedegouteerd door het grote geld dat in die campagne omging. Toen wist ik heel zeker dat de Amerikaanse politiek niets voor mij is. Nu leef ik in een land waar ik niet eens kan stemmen, dus hoef ik me ook niet langer op te offeren. (lacht)”

Vandaag rukken de autoritaire leiders wereldwijd op, ook in Europa. Ligt u daar wakker van?
KLAAS: “Ik vind dat zeer beangstigend. Ik ben heel pessimistisch over onze democratie. Politiek is een smerige wereld geworden. Maar ik ben minstens even bezorgd over de steile opgang van CEO’s als Musk, Bezos en Zuckerberg. De macht raakt steeds meer geconcentreerd bij een kleine groep mensen. Elon Musk is 300 miljard dollar waard; de economie van Madagaskar met zijn 28 miljoen inwoners vertegenwoordigt tien miljard dollar. Die verhouding is toch grotesk? De economische én politieke macht van dat handvol superrijke individuen wordt zwaar onderschat. De machtsconcentratie én de ongelijkheid in de wereld gaan in een rotvaart de verkeerde kant uit. Toch blijf ik geloven dat wij mensen het in het algemeen goed met elkaar voorhebben.”

U bent een fan van Rutger Bregmans boek De meeste mensen deugen?
KLAAS: “Hij reconstrueert daarin het verhaal van zes tienerjongens die in 1965 strandden op een verlaten eiland in de Tonga-archipel. Door samen te werken, overleefden ze. 15 maanden later werden ze gered. Bregman vertelt het échte verhaal dat volledig tegengesteld is aan de romanklassieker Lord of the flies van William Golding uit 1954, waarin de op een eiland gestrande tienerjongens elkaar afmaken.
“Rutger Bregman heeft gelijk: de meeste mensen zijn goed. Ik mocht dat tijdens de research voor mijn boek zelf ondervinden. Ik raakte vele malen in de penarie, maar werd altijd geholpen door heel gewone mensen. Zo werd ik in West-Afrika beroofd door een kerel met een machete. Voorbijgangers hebben me toen gered.”

De meeste machtswellustelingen die u ontmoette, zijn mannen. Grote uitzondering is Ma Anand Sheela, de 72-jarige rechterhand van de in 1990 gestorven beruchte sekteleider Bhagwan.
KLAAS: “Ik ontmoette haar in 2019 in het pittoreske Zwitserse dorpje waar ze een zorgcentrum voor mensen met mentale problemen leidt. Op haar 23e reisde ze vanuit de VS naar India en raakte in de ban van Bhagwan. De goeroe was een grote fan van urenlange groepsseks met zijn discipelen. Sheela werd in 1981 Bhagwans persoonlijke secretaresse. Hij stuurde haar naar Amerika waar ze op zoek moest naar een nieuw hoofdkwartier voor zijn sekte. Zijn plan was om vandaaruit de rest van de wereld te veroveren. Ze kocht een hectarengrote boerderij niet ver van Antelope, een piepklein dorp met amper 40 inwoners in de staat Oregon. Bhagwan en zijn discipelen verhuisden naar de Rancho Rajneesh, maar de locals vonden die volledig in het rood geklede weirdo’s maar niets. Amerikaanse hippies waren dan weer wild van Bhagwan en het duurde niet lang of de sekte telde duizenden leden. Sheela kreeg het lumineuze idee om mee te doen aan de gemeenteraadsverkiezingen. Bhagwan won moeiteloos en nam de macht in Antelope over. Het dorp werd herdoopt in Rajneeshpuram en de belastingen voor de oorspronkelijke dorpelingen werden verdriedubbeld. Sheela raakte machtsdronken, kocht vliegtuigen en helikopters en startte Air Rajneesh. Ze bouwde een mediaimperium uit en trok de wereld rond als ambassadrice van Bhagwan. Ze werd een cultfiguur en een beroemdheid. Ze gedroeg zich steeds meedogenlozer en toen haar rijk begon te wankelen, probeerde ze haar tegenstanders uit te schakelen door op grote schaal het voedsel in restaurants te besmetten met salmonella. Duizend mensen werden ziek. In 1985 werd Sheela veroordeeld tot twintig jaar cel. Na vier jaar werd ze vrijgelaten en op het vliegtuig gezet naar Zwitserland.”

Vandaag heeft ze haar leven gebeterd?
KLAAS: “Ik mag hopen van wel; toch zit ik met gemengde gevoelens. Want ze staat geboekstaafd als de grootste bioterrorist uit de Amerikaanse geschiedenis. Van het toen pas ontdekte HIV probeerde zij een massavernietigingswapen te maken. De Zwitserse overheid ziet er blijkbaar geen graten in dat ze nu een opvanghuis voor kwetsbare mensen leidt.
“Ze ontving me warm en hartelijk, totaal tegengesteld aan het monster uit de procesverslagen. Ze stond me aan de voet van de heuvel op te wachten met een stapel stokbroden onder haar arm. Ik stond als aan de grond genageld; ze was zo vriendelijk en charmant.”

U ving geen glimp op van de vroegere machtsgeile en moordzuchtige Ma Anand Sheela?
KLAAS: “Toch wel. Uit alles wat ze vertelde, weerklonk een overdreven nostalgie naar de tijd toen ze machtig was. Ze vond het zalig om over de belevenissen van de Bhagwan-sekte te praten. Ze verlangde duidelijk terug naar dat verleden: ‘Those were the days.’ In haar slaapkamer hingen twee portretten: één van Bhagwan en één van haar ouders. Toen ik haar confronteerde met het overvloedige bewijsmateriaal, zei ze ‘Denk ervan wat je wil.’ Ik vroeg: ‘Betwist je dat dan?’ Zij antwoordde: ‘Iedereen mag over mij zeggen wat hij wil.’ Ik probeerde nog eens: ‘Er bestaan geluidsopnames waarop je het over je pogingen tot gifmoord hebt.’ Ze bleef ontkennen. ‘Daar is niets van waar. Laat het verleden rusten.’ Ik begrijp niet dat een vrouw van haar leeftijd de waarheid blijft ontkennen. Ze kreeg het niet over haar lippen om toe te geven dat ze fouten gemaakt heeft. De Machiavelli in haar is nog lang niet dood.”

Een volledig hoofdstuk van uw boek is gewijd aan onze koning Leopold II.
KLAAS: “Ik vind jullie koning Leopold II zo fascinerend omdat hij tezelfdertijd zowel hervormer als massamoordenaar was. Toen hij in 1865 als jongeman van 31 de troon besteeg, was de slavernij in Amerika net afgeschaft. De verwachtingen van progressieve Belgen waren hooggespannen en die eerste jaren stelde hij niet teleur. Onder zijn bewind openden gratis basisscholen hun deuren, kwam er algemeen mannelijk kiesrecht en werd de wetgeving tegen kinderarbeid verstrengd. Hij introduceerde het begin van wat we nu als weekend kennen, door zondag uit te roepen tot verplichte vrije dag voor iedereen. Hij liet statige overheidsgebouwen optrekken en fraaie parken aanleggen. Hij kreeg als bijnaam: Koning Bouwheer. Moest hij het daarbij gelaten hebben, was hij wellicht de geschiedenisboeken ingegaan als een wijze vorst. Maar tegelijkertijd lijfde hij Congo in als zijn persoonlijke wingewest waar hij zich als een hebzuchtige barbaar gedroeg. De schatting van het aantal doden dat hij op zijn geweten heeft, schommelt tussen 2 en 12 miljoen. De plundering van Congo bracht hem persoonlijk 1 miljard euro op. Leopold II was dus niet alleen een Koning Bouwheer, maar ook een Koning Slachter.”

Brian Klaas, Macht, waarom de verkeerde mensen het voor het zeggen hebben en hoe het anders kan, Nieuw Amsterdam

© Jan Stevens

‘Alle financiële steun diende het status quo. De wereld blijft even ongelijk als voor de pandemie’

“De coronacrisis was een testrit”, waarschuwt de Britse historicus en econoom Adam Tooze. “Een zoetgevooisd operamelodietje, bedoeld om ons in de juiste stemming te krijgen. Want het is nog maar pas begonnen.”

Adam Tooze (54) woont in New York, waar hij als professor moderne geschiedenis verbonden is aan de universiteit van Columbia. Drie jaar geleden gooide hij hoge ogen met Gecrasht, waarin hij met veel schwung de nasleep van de kredietcrisis van 2008 beschreef. Begin 2020 werkte hij aan een boek over de klimaatcrisis. “Op dat moment leek het veranderende klimaat onze allergrootste bedreiging”, zegt hij. “Het manuscript was voor twee derde af toen corona ons leven drastisch verstoorde.”

Het klimaatboek verdween in de ijskast. Tooze nam een vers blad papier en begon aan Shutdown, zijn diepgravende verslag over hoe het coronavirus voor de grootste economische krimp sinds de Tweede Wereldoorlog zorgde.

Adam Tooze: “Corona bleek véél dringender te zijn dan de klimaatverandering. Of ik dat boek over de klimaatcrisis ooit afwerk, weet ik nog niet. Mijn vrouw runt een gespecialiseerd reisbureau. Zij voelde de impact van het virus meteen.Door wat zij meemaakt, ben ik me erg bewust geworden van de kwetsbaarheid van het ondernemerschap. We hebben geen flauw idee of er volgend jaar gereisd zal worden. Maar mijn vrouw heeft geen andere keuze dan nu doen alsof er dan geen vuiltje aan de lucht zal zijn. Dus reserveert ze hotelkamers, bereidt ze uitstappen voor en maakt ze afspraken met Afrikaanse en Aziatische reisgidsen. Met in haar achterhoofd de angst dat al dat werk voor het derde jaar op rij uitdraait op een maat voor niets. Elke keer opnieuw pept ze zichzelf op: ‘Binnenkort is er terug écht werk en heb ik opnieuw een loon.’ Vorig jaar verloren we 40 procent van ons inkomen. Als zij single was, leefde ze nu in diepe armoede.”

Zorgt de klimaatverandering op termijn niet voor een véél ernstiger crisis dan het coronavirus?

Tooze: “Het klimaat is alsof je een dodelijke ziekte als kanker onder de leden hebt. Daarbovenop komt dan als een dief in de nacht corona, in de vorm van een bijna fatale hartaanval. Terwijl ik door een hartaanval geveld op de grond lig te zieltogen, por jij me in mijn zij: ‘Hey, Adam, opstaan! Niet je hartaanval, maar je kanker is ons grote probleem!’ (lacht)

“Niet de klimaatverandering is in staat om razendsnel een miljard mensen te doden, maar wél een pandemie die honderd keer erger is dan corona. Wereldwijd naderen we na ruim anderhalf jaar coronacrisis 5 miljoen doden. In de lente van 2020 stortte de wereldwijde economie in drie weken tijd met 20 procent in. Ik betwijfel of de klimaatcrisis even snel net zoveel slachtoffers en economische schade zal veroorzaken. Vandaag blijven velen ervan overtuigd dat corona niets voorstelt in vergelijking met die naderende klimaatramp. Weet je wat hun échte probleem is? Ze brachten deze gezondheidscrisis door in een comfortabele zetel en voelden zelf amper de impact.”

De meeste historici schrijven boeken over gebeurtenissen die lang geleden plaatsvonden. U schrijft over gebeurtenissen bijna meteen nadat ze zich voltrokken hebben.

Tooze: “In de hoop dat ze dezelfde uitstraling hebben van een boekwerk over een lang vervlogen geschiedenis. Shutdown volgt het spoor van Gecrasht. Veel mensen die ik over de kredietcrisis van 2008 sprak, waren ook nu mijn gesprekspartners. Dat wijst erop dat zowel de gezondheids- als de schuldencrisis deel zijn van een groter geheel.

“Ook al waren er al langer voortekenen dat veel banken reuzen op lemen voeten waren, toch verraste de kredietcrisis ons. Diezelfde verrassing was er bij de komst van het coronavirus. Wij maken continu historische momenten van verandering mee. We leven in het nu, met een verleden en een toekomst. Die toekomst wordt nu en is even later verleden. Dat hele proces is precies wat een historicus zoals ik bestudeer. Sommige collega’s nemen de Reformatie uit de 16e eeuw onder de loep, anderen verdiepen zich in de zoektocht van de 18e-eeuwse kapitein James Cook naar Australië. Ik probeer uit te zoeken hoe wij best ónze toekomst tegemoet reizen.”

De allerlaatste zin in Shutdown luidt: ‘Dit is nog maar het begin.’ Die toekomst ziet er niet al te fraai uit?

Tooze: “De coronacrisis was een testrit, een zoetgevooisd, zacht gespeeld operamelodietje, bedoeld om ons in de juiste stemming te krijgen. ‘Straks volgt het échte drama, beste operaliefhebbers, geniet alvast van het voorproefje.’ Wetenschappers waarschuwen ons al vijftig jaar voor een pandemie zoals deze.”

Een écht dodelijke globale pandemie zoals de Spaanse Griep van 1918 was volledig uit ons collectief geheugen gewist?

Tooze: “Toen stierven er massaal veel oude én jonge mensen. Maar we moeten zo ver niet terug: eind jaren 1950 raasde de Aziatische griep over een deel van de wereld. De mortaliteit bedroeg toen tussen de 20 en 30 procent. Ook die epidemie wisten we van onze harde schijf. Na de millenniumwissel volgde het ene na het andere alarm, met SARS in 2003, de vogelgriep van 2005 en de varkensgriep van 2008, al reageerden we op die laatste epidemie waarschijnlijk iets té hysterisch.

“Veel Europeanen blaken nu van zelfvertrouwen en geloven dat het coronavirus onder controle is. Ik vrees dat ze te vroeg victorie kraaien, want de pandemie is nog lang niet voorbij. In het zuiden van de Verenigde Staten, in Kentucky en Tennessee, is het nu alle hens aan dek. Het is daar grote miserie. Afgelopen week kregen nog twee volledig gevaccineerde familieleden uit Kentucky de diagnose covid. Tachtigers die nu op sterven na dood zijn. Weet je wat het ergste is? Er is geen plaats voor hen in een ziekenhuis, want die liggen overvol. De toestand in het zuiden van de VS is op dit moment niet veel beter dan die in groeilanden als Brazilië of India.”

Hoe komt dat?

Tooze: “Lang geloofden we dat een woekerende besmettelijke ziekte iets is voor een ontwikkelings- of groeiland. Harvard-econoom Larry Summers was de laatste minister van Financiën onder Bill Clinton. In 2016 onderzocht hij de theoretische impact van een zware globale griepedimie. Hij waarschuwde toen ook dat wij daar niet goed op voorbereid waren. Maar hij stelde ons meteen ook gerust: vooral de derde wereld en de groeilanden zouden volgens hem de grootste schokken incasseren. In realiteit blijkt dat toch enigszins anders te zijn, want de coronapandemie bracht ons allemaal terug op het niveau van een groeiland. Dan heb ik het over landen als Frankrijk, Italië, Spanje, Groot-Brittannië én de Verenigde Staten. De verplegers in de wijk Queens in New York moesten zich in plastic vuilniszakken hullen omdat er geen fatsoenlijk beschermingsmateriaal was. Wij geloofden dat de armsten uit de ontwikkelingslanden massaal het loodje zouden leggen, en niet wij. Wat een vergissing! Corona draaide onze piramide van de dood om.”

De voornaamste les die we daaruit moeten trekken, is dus dat we ons nu wél fatsoenlijk op een nieuwe pandemie moeten voorbereiden?

Tooze: “Zeker. Toen corona ons midscheeps raakte, reageerden we die eerste weken allesbehalve gecoördineerd. Zo verloren we kostbare tijd. We moeten er daarom voor zorgen dat er bij de eerstvolgende grote ramp mensen klaarzitten die meteen de teugels in handen kunnen nemen.

“De snel ontwikkelde vaccins vormen op dit moment onze beste verdedigingslinie tegen het virus. Ze beschermen ons tegen de gekende varianten. Fantastisch! Ik snap alleen niet waarom onze politieke leiders er niet alles aan doen om álle mensen op deze planeet zo snel mogelijk te vaccineren. Want zolang dat niet gebeurd is, trainen we het virus in het verschalken van die prachtige vaccins.”

Ik snap niet waarom er zo goed als nergens een vaccinverplichting is. Als het virus werkelijk zo gevaarlijk is, is er toch maar één optie: verplichte vaccinatie voor iedereen?

Tooze: “Ik ben het helemaal met je eens. Er moét een wereldwijde vaccinplicht komen. We kunnen ons niet permitteren om het virus elders te laten woekeren. Ik vind het onverantwoord dat onze regeringen die reservoirs toestaan in zowel onze eigen landen als in het buitenland. Ik begrijp niet waarom er geen afspraken gemaakt worden om die risico’s in te dijken.”

De Britse premier Boris Johnson en de Amerikaanse president Donald Trump streefden in het begin groepsimmuniteit na en wezen lockdowns af. Dat was een vergissing van formaat?

Tooze: “Ja, maar het bizarre is dat zeer velen lang bleven vasthouden aan die overtuiging dat covid-19 maar ‘een griepje’ was waar weerstand tegen gekweekt kon worden. Op het einde moesten ze àllemààl inbinden. Zowel Trump als Johnson gingen overstag. Ze werden ook allebei ernstig ziek; Johnson legde zelfs bijna het loodje. Dat hautaine, cynische geflirt met ‘het virus laten rondwaren om zo natuurlijke groepsimmuniteit op te bouwen’, was totaal onrealistisch. Je neemt toch meteen afscheid van het streven naar groepsimmuniteit als je als premier en president van je wetenschappers te horen krijgt dat het resultaat respectievelijk 200.000 en 1,6 miljoen doden zal zijn?

“Zuid-Korea was in februari 2020 zowat het enige land dat van in een vroeg stadium kordaat optrad. Zij hadden nog vreselijke herinneringen aan 2015, toen het MERS-virus tientallen levens eiste. Eind januari vroeg de Zuid-Koreaanse overheid al aan de biotechbedrijven om een sneltest te ontwikkelen. Ze wilden uitbraken zo snel mogelijk opsporen én opvolgen. Elk land had daar toen voluit moeten op inzetten. Testen was van in het prille begin cruciaal. Maar dat gebeurde jammer genoeg niet.”

In februari 2020 was het coronavirus nog niet ons probleem, maar dat van de Chinezen.

Tooze: “Ik was toen op reis in Tanzania. Daar hoorden we die eerste berichten over de besmettingen in de stad Wuhan en de provincie Hubei. Ik ben een zeer actief twitteraar en ga er prat op om snel verontrustende signalen van over de hele wereld op te vangen. Maar ook ik miste dit compleet. Ik heb zelfs speciaal mijn twitterfeed nog eens nagekeken, in de hoop dat ik misschien toch begin 2020 als een visionair die ene tweet over het wereldbedreigende sars-CoV-2-virus cyberspace had ingestuurd. Helaas niet. (lacht). Pas op de terugreis, toen we op 6 maart in de luchthaven van Istanboel rondliepen, voelde ik de paniek. Ik zag reizigers van over de hele wereld met mondkapjes in alle vormen en maten. Ik dacht: ‘Wat is dit?’”

“In het begin van de crisis kozen mensen er eerst zelf voor om zich uit het publieke leven terug te trekken. Je vindt die algemene tendens terug in rapporten van het Internationaal Monetair Fonds (IMF). Ouders hielden hun kinderen thuis. Ze schakelden op eigen initiatief over op thuiswerk, lieten de supermarkten links liggen en bestelden hun boodschappen online. In Bangladesh sloten bange fabrieksbazen hun werknemers buiten.”

Mensen sloten zichzelf spontaan op uit angst?

Tooze: “Precies. Pas daarna traden overheden op. Ze namen maatregelen om die spontane lockdowns te bekrachtigen en aan iedereen op te leggen. Er werden dan ook vagnetten gespannen om bedrijven en tijdelijke werklozen te beschermen.”

De titel van uw boek is ‘Shutdown’ en niet ‘Lockdown’.

Tooze: “De ‘lockdown’ was een gevolg van de crisis, geen aanleiding. Corona lokte in de begindagen wel een plotse ‘shutdown’ of stilstand uit. Voer ‘lockdown’ in als zoekterm bij Amazon, en je krijgt een hele resem romans die draaien rond gevangenschap. Vóór 2020 betekende lockdown: collectieve opsluiting in de gevangenis.”

Is dat niet precies wat wij tijdens die coronalockdowns mochten ervaren? Met ons eigen huis als gevangenis?

Tooze: “Nee, dat vind ik niet. Wij werden in New York niet in onze eigen huizen opgesloten. Natuurlijk waren er landen waar er wel een strikt regime gold, zoals in Zuid-Afrika, India, de Dominicaanse Republiek en Frankrijk. Ik heb me vorig jaar in mijn eigen stad maar één keer opgesloten gevoeld, tijdens de Black Lives Matter-protesten. Er gold toen een avondklok en onze straat stond vol politiewagens. Om acht uur ’s avonds mochten we niet meer naar buiten. Dát was een lockdown.

“Vooral in de financiële sector werd vanaf dag één spontaan dekking voor het virus gezocht. Eind februari 2020 versluisden investeerders massaal hun centen naar veilige financiële markten. Niemand had hen daartoe opdracht gegeven. Toen ze begin maart van hun aandelen af wilden en wanhopig op zoek gingen naar cash, daverde het hele systeem op zijn grondvesten. Investeerders gooiden àlles in de uitverkoop, óók de zogenaamde veilige beleggingen, zoals staatsobligaties. De kredietverlening aan private ondernemingen stopte en de rentes schoten plots de hoogte in. Ondernemingen kwamen onder druk en de dollar leek in vrije val. De 20 biljoen dollar zware markt voor Amerikaanse staatsleningen, de US Treasuries, werd een wildwaterbaan. De Treasuries is de plek waar de Amerikaanse overheid geld inzamelt door schuld uit te schrijven. Ze vormt het fundament van alle wereldwijde transacties. Niet omdat de US Treasuries zo betrouwbaar is als een Zwitsers zakmes, maar omdat ze zo gigantisch groot is. Alle spelers in de financiële sector kunnen er makkelijk terecht. Als die markt opdroogt en niet meer kan opstarten, is het hele financiële systeem een vogel voor de kat. Zo erg was het zelfs niet in september 2008, na de val van Lehman Brothers.”

De totale financiële instorting was nabij?

Tooze: “Ja. Er was blinde financiële paniek en zowel de Amerikaanse als de Europese overheden moésten via hun centrale banken ingrijpen om de complete meltdown van het financiële systeem te vermijden. Via ‘quantitative easing’ of het aankopen van schulden werden miljarden dollars, euro’s en ponden in het systeem gepompt om het te stabiliseren.”

Die meltdown werd rond 9 maart 2020 slechts op het nippertje vermeden?

Tooze: “Het scheelde geen haar. Die bewuste maandag, 9 maart, was een dag van instortende beurzen en een zieltogende oliemarkt. Meteen daarna dreigde de Treasuries stil te vallen. Er was dus wel degelijk sprake van een algemene ‘shutdown’ in plaats van een lockdown, ook al werden de gevolgen ervan als een opsluiting ervaren.”

Die dreiging van de totale financiële instorting beheerste toen niet ons nieuws.

Tooze: “Nee, de meeste mensen hebben dat in maart compleet gemist. We waren op dat moment vooral bezig met onze gezondheid. De schrik om ziek te worden, was terecht heel groot. Terwijl wij dekking voor het virus zochten, gaf de Federal Reserve (Fed) via quantitative easing elke dag miljarden dollars uit om de boel te kalmeren.”

U moet me vergeven, maar de manier waarop er miljarden dollars tegenaan gegooid worden, gaat mijn petje ver te boven.

Tooze: “Dat is inderdaad van een dimensie die bijna niet meer te vatten is. Nooit eerder vloeide er zoveel geld om het systeem te redden. In maart vorig jaar gaf de Fed elke dag minstens 17 miljard dollar uit, of een miljoen dollar per seconde.”

Maar waar komt al dat geld vandaan?

Tooze: “Het gaat om elektronisch geld, en dat is ook zowat de enige reden waarom een centrale bank plots de geldsluizen kan openzetten. Er wordt niets nieuws gecreëerd. Er wordt enkel gezegd: ‘Je hebt geen vertrouwen meer? Wij geven je cash in ruil voor je activa. Zo kun je je balans in evenwicht houden.’ Als de Fed dat op een moment van diepe onzekerheid niet zou doen, dreigt er een run op het financiële systeem door investeerders met grote nood aan geld. De échte banken hebben deze keer de storm zeer goed overleefd. Zij moesten niet uit de shit geholpen worden.”

Is dat een gevolg van de regelgeving voor banken die er kwam na de kredietcrisis van 2008?

Tooze: “Ja. Daardoor waren zij nu stabiel genoeg om deze crisis zonder kleerscheuren te doorstaan.”

We mogen god op onze blote knieën danken voor de crash van 2008?

Tooze: “Niet god moeten we dankbaar zijn, maar alle mannen en vrouwen die na 2008 keihard gevochten hebben voor de regels waar banken zich aan dienen te houden. Maar ook de banken moeten we dankbaar zijn, want zij kwamen tot het besef dat ze niet langer zelfmoordkandidaten wilden zijn.”

Winkels, horeca en bedrijven werden vorig jaar verplicht om hun deuren te sluiten. Overheden schoten ondernemers én werknemers financieel te hulp. Dat was voor het allereerst in onze geschiedenis?

Tooze: “Dit ‘noodwelzijn voor iedereen’ werd inderdaad nooit eerder georganiseerd. Uitkeringen zijn normaal gezien enkel weggelegd voor werknemers. Landbouwers, kleine zelfstandigen en winkeliers moesten in tijden van nood altijd hun plan trekken. In veel landen kreeg nu iedereen een tijdelijke uitkering. Overheden leken het erover eens om tijdens deze crisis àl hun burgers het hoofd boven water te helpen houden. Op de keper beschouwd was dat een uitgesproken conservatieve maatregel.”

Hoezo? De welvaartstaat is toch een linkse uitvinding?

Tooze: “Het lijkt op een typische sociaaldemocratische welvaartstaatmaatregel, terwijl het in werkelijkheid spectaculair conservatief is. Daarom ook werd hij door zowel links als rechts zonder morren meteen aanvaard.”

Omdat die maatregel het status-quo garandeerde?

Tooze: “Exact. Onze gedeelde fantasie is nog steeds: kunnen we alsjeblieft terug doen alsof het coronavirus ons leven nooit overhoophaalde? ‘Ik wil mijn leven terug van voor 2020. Meer vraag ik niet.’ (lacht) De enige reden waarom die maatregel er gekomen is, is omdat hij de belofte inhoudt dat het snel weer business as usual wordt. Ook omdat hij impliceert dat deze crisis niemands fout is en dat daarom ook iedereen aan boord mag gehouden worden. De samenleving vóór de crisis was zeer ongelijk. Op kosten van de overheid wordt er nu voor gezorgd dat ze nadien even ongelijk blijft.”

In plaats van revolutionair zijn de steunmaatregelen contrarevolutionair?

Tooze: “De Britse economieprofessor Daniela Gabor noemt dit ‘een revolutie zonder revolutionairen’. Als historicus associeer ik die steunmaatregelen met het laat-19e-eeuwse nieuwe Duitsland en zijn premier Otto von Bismarck. De verzorgingsstaat werd toen in de steigers gezet met als doel: het behoud van de oeroude sociale hiërarchie door werklozen, zieken en ouderen financieel te ondersteunen. Het motto van de conservatieven was: ‘Om alles te behouden, moet alles veranderen.’”

Volgens sommigen betekent de massale overheidshulp tijdens de coronacrisis het einde van het neoliberalisme. U gelooft dat niet?

Tooze: “Het neoliberale dogma dat de staat zo weinig mogelijk moet tussenkomen, ligt na de massale overheidssteun wel degelijk op de schroothoop van de geschiedenis. Alleen vraag ik me af of dat de essentie van het neoliberalisme is. Want in de eerste plaats was dat een project om sociale verandering in onze samenlevingen te bewerkstelligen. Het neoliberale boegbeeld Margaret Thatcher had het over ‘het verslaan van de vijanden binnen en buiten’. ‘De vijand binnen’ was de socialistische vakbond en ‘de vijand buiten’ was de communistische Sovjet-Unie. Het neoliberalisme ging dus ook over geopolitieke macht én over het winnen van de Koude Oorlog tegen de communisten. Want het einddoel was: de vernietiging van het socialisme én de sociaal-democratie. De neoliberale ideologie met dogma’s over ‘de kleine staat’ en ‘de vrije markten’ was daarbij zeer behulpzaam. Het einddoel was een nieuwe wereldorde, waarin het socialisme dood is en de markt alle macht heeft. Om dat doel te bereiken, waren neoliberale politici paradoxaal genoeg niet te beroerd om de macht van de staat te gebruiken.

“Kijk naar het huidige Amerikaanse spierballengerol tegenover China. Dat gaat toch nog altijd in de eerste plaats over Amerikaanse macht en belangen? Vandaag worden nog steeds alle mogelijke middelen ingezet om die oude ‘nieuwe wereldorde’ van het neoliberalisme gewoon verder te kunnen zetten. Alleen werd intussen duidelijk dat de ooit felbejubelde globalisering stokken in de wielen begon te steken van de Amerikaanse dominantie. Want die globalisering zorgde ervoor dat ook andere landen economisch groeiden en bloeiden en zo machtig werden.”

Daarom ruilde Donald Trump de globalisering in voor America First?

Tooze: “Trump dreef de VS op het illiberale pad. Onder zijn bewind herleefde het McCarthyisme uit de jaren 1950. Net als toen kregen progressieven het stempel: medeplichtigen van de Communistische Partij. Deze keer niet van de Sovjet-Unie, maar van China. Veel van mijn linkse Amerikaanse vrienden gingen op een rare manier mee in die nationale strijd tegen China, maar dan vanuit gerechtvaardigde bekommernissen over mensenrechten. Ook de huidige president Joe Biden vaart net als Trump een vijandige koers ten opzichte van China. Ik vind het niet verstandig dat ook hij de oude neoliberale Koude Oorlog tegen de Sovjet-Unie ingeruild heeft voor een nieuwe Koude Oorlog tegen het China van president Xi Jinping. Eerlijk gezegd vraag ik me af of de oude Koude Oorlog ooit echt gestopt is. Akkoord, het westen won het van de Sovjet-Unie, maar niet van Noord-Korea, Vietnam of China. Ook al nam China kapitalistische recepten over, leider Xi Jinping is en blijft dé erfgenaam van zijn voorgangers, communistische hardliners. Joe Biden laat zich voor zijn China-politiek in de eerste plaats adviseren door haviken in het Pentagon en de inlichtingendiensten.”

Trump had het over ‘het Chinese virus’, dat heb ik Biden nog niet horen zeggen.

Tooze: “Het discours is misschien veranderd, toch blijft de essentie gelijk. Joe Biden nam de suggestie zeer ernstig dat het virus wel eens een gevolg zou kunnen zijn van een lek in een Chinees lab. ‘Laat ons dat maar eens grondig onderzoeken’, zei hij.”

Misschien terecht?

Tooze: “Dat kan, want laboratoria lekken. Maar op diplomatiek vlak werkte zijn uitspraak in Peking als een rode lap op een stier. Hij had er ook voor kunnen kiezen om er in het openbaar over te zwijgen en er achter de schermen met China over te praten. In plaats daarvan zet hij de koers van Trump én het Pentagon verder. Volgend jaar bedraagt het budget van het Amerikaanse ministerie van Defensie 755 miljard dollar. Allemaal voor de aankoop van hoogtechnologische onderzeeërs, straaljagers en digitaal wapentuig voor het voeren van ruimteoorlogen. Na Trump drukt Biden het gaspedaal extra in.”

Kan de Koude Oorlog tegen China escaleren tot een warme?

Tooze: “Bij zijn aantreden stelde Joe Biden de diplomaat Kurt Campbell aan als zijn ‘Azië-tsaar’. In mei kreeg Campbell op een onlineseminarie exact dezelfde vraag voor de voeten geworden. Hij antwoordde niet meteen, maar keek een paar seconden zorgelijk in de cameralens. Toen zei hij: ‘Ik geloof echt dat vreedzaam samenleven tussen de VS en China mogelijk is. Maar de volgende jaren wordt dat een enorm grote uitdaging.’ Dat is toch complete waanzin?”

Mijn beeld van president Donald Trump tijdens de coronacrisis, is dat van een dommige man die tegen beter weten in de gevaren van het virus bleef ontkennen. Dat klopt niet helemaal?

Tooze: “Nee. Viroloog Anthony Fauci beschreef later hoe zijn besprekingen met Trump verliepen. Hij toonde de president de meest recente cijfers met besmettingen en overlijdens. Die had direct door dat het ernst was.”

Zeker toen hij de tv-beelden zag van gevulde lijkenzakken in een ziekenhuis in zijn geboortewijk Queens?

Tooze: “Ja, daar was hij volgens Fauci zeer erg van onder de indruk. Een hardgekookte coronanegationist had de cijfers en beelden van Queens waarschijnlijk als een uitzondering afgedaan, Trump niet. Hij begreep meteen dat de ramp zich over het hele land kon verspreiden. Hij had er duidelijk geen zin in om als president verantwoordelijk te worden gesteld voor honderdduizenden doden. Het was zeer opvallend hoe hij eind maart de stoere machotaal achterwege liet en een beperkte lockdown bekendmaakte voor de maand april. ‘Iedere Amerikaan moet zich voorbereiden op de zware dagen voor ons’, sprak hij. Het noemde het virus een ‘grote nationale uitdaging’, en had het over ‘een kwestie van leven of dood’.

“Donald Trump is niet zo geschift of irrationeel als velen lijken te denken. Tijdens de kredietcrisis steunde hij de aanpak van Barack Obama. In april 2009 vertelde hij aan Fox News wat voor een nitwit George W. Bush was en zong hij de lof van Obama’s aanpak. Natuurlijk had hij voor de democratische presidentskandidaat gestemd. ‘Obama is een goede, bekwame kerel.’ Dat was twee jaar voor Trump propagandist werd voor de birther-complottheorie dat Obama niet in de VS geboren is.”

Gelooft Donald Trump echt dat Joe Biden aan de macht kwam door de verkiezingen te vervalsen?

Tooze: “Daar lijkt het toch heel sterk op. In 2016 geloofde hij al dat zijn zege in werkelijkheid veel groter was dan de officiële uitslag. (lacht) Volgens mij is hij er rotsvast van overtuigd dat er in 2020 een democratisch complot gesmeed was om hem uit het Witte Huis te krijgen. Helemaal ongelijk heeft hij niet, want álle machten in Amerika spanden toen tegen hem samen. De media, big business én de legerleiding wilden hem weg. Het is niet voor niets dat in december 2020 de generaals niet ingingen op smeekbeden van zijn aanhangers voor het uitroepen van de staat van beleg.”

Adam Tooze, Shutdown – Corona en de wereldwijde crisis van 2020, Spectrum

© Jan Stevens

%d bloggers liken dit: