‘Alle financiële steun diende het status quo. De wereld blijft even ongelijk als voor de pandemie’

“De coronacrisis was een testrit”, waarschuwt de Britse historicus en econoom Adam Tooze. “Een zoetgevooisd operamelodietje, bedoeld om ons in de juiste stemming te krijgen. Want het is nog maar pas begonnen.”

Adam Tooze (54) woont in New York, waar hij als professor moderne geschiedenis verbonden is aan de universiteit van Columbia. Drie jaar geleden gooide hij hoge ogen met Gecrasht, waarin hij met veel schwung de nasleep van de kredietcrisis van 2008 beschreef. Begin 2020 werkte hij aan een boek over de klimaatcrisis. “Op dat moment leek het veranderende klimaat onze allergrootste bedreiging”, zegt hij. “Het manuscript was voor twee derde af toen corona ons leven drastisch verstoorde.”

Het klimaatboek verdween in de ijskast. Tooze nam een vers blad papier en begon aan Shutdown, zijn diepgravende verslag over hoe het coronavirus voor de grootste economische krimp sinds de Tweede Wereldoorlog zorgde.

Adam Tooze: “Corona bleek véél dringender te zijn dan de klimaatverandering. Of ik dat boek over de klimaatcrisis ooit afwerk, weet ik nog niet. Mijn vrouw runt een gespecialiseerd reisbureau. Zij voelde de impact van het virus meteen.Door wat zij meemaakt, ben ik me erg bewust geworden van de kwetsbaarheid van het ondernemerschap. We hebben geen flauw idee of er volgend jaar gereisd zal worden. Maar mijn vrouw heeft geen andere keuze dan nu doen alsof er dan geen vuiltje aan de lucht zal zijn. Dus reserveert ze hotelkamers, bereidt ze uitstappen voor en maakt ze afspraken met Afrikaanse en Aziatische reisgidsen. Met in haar achterhoofd de angst dat al dat werk voor het derde jaar op rij uitdraait op een maat voor niets. Elke keer opnieuw pept ze zichzelf op: ‘Binnenkort is er terug écht werk en heb ik opnieuw een loon.’ Vorig jaar verloren we 40 procent van ons inkomen. Als zij single was, leefde ze nu in diepe armoede.”

Zorgt de klimaatverandering op termijn niet voor een véél ernstiger crisis dan het coronavirus?

Tooze: “Het klimaat is alsof je een dodelijke ziekte als kanker onder de leden hebt. Daarbovenop komt dan als een dief in de nacht corona, in de vorm van een bijna fatale hartaanval. Terwijl ik door een hartaanval geveld op de grond lig te zieltogen, por jij me in mijn zij: ‘Hey, Adam, opstaan! Niet je hartaanval, maar je kanker is ons grote probleem!’ (lacht)

“Niet de klimaatverandering is in staat om razendsnel een miljard mensen te doden, maar wél een pandemie die honderd keer erger is dan corona. Wereldwijd naderen we na ruim anderhalf jaar coronacrisis 5 miljoen doden. In de lente van 2020 stortte de wereldwijde economie in drie weken tijd met 20 procent in. Ik betwijfel of de klimaatcrisis even snel net zoveel slachtoffers en economische schade zal veroorzaken. Vandaag blijven velen ervan overtuigd dat corona niets voorstelt in vergelijking met die naderende klimaatramp. Weet je wat hun échte probleem is? Ze brachten deze gezondheidscrisis door in een comfortabele zetel en voelden zelf amper de impact.”

De meeste historici schrijven boeken over gebeurtenissen die lang geleden plaatsvonden. U schrijft over gebeurtenissen bijna meteen nadat ze zich voltrokken hebben.

Tooze: “In de hoop dat ze dezelfde uitstraling hebben van een boekwerk over een lang vervlogen geschiedenis. Shutdown volgt het spoor van Gecrasht. Veel mensen die ik over de kredietcrisis van 2008 sprak, waren ook nu mijn gesprekspartners. Dat wijst erop dat zowel de gezondheids- als de schuldencrisis deel zijn van een groter geheel.

“Ook al waren er al langer voortekenen dat veel banken reuzen op lemen voeten waren, toch verraste de kredietcrisis ons. Diezelfde verrassing was er bij de komst van het coronavirus. Wij maken continu historische momenten van verandering mee. We leven in het nu, met een verleden en een toekomst. Die toekomst wordt nu en is even later verleden. Dat hele proces is precies wat een historicus zoals ik bestudeer. Sommige collega’s nemen de Reformatie uit de 16e eeuw onder de loep, anderen verdiepen zich in de zoektocht van de 18e-eeuwse kapitein James Cook naar Australië. Ik probeer uit te zoeken hoe wij best ónze toekomst tegemoet reizen.”

De allerlaatste zin in Shutdown luidt: ‘Dit is nog maar het begin.’ Die toekomst ziet er niet al te fraai uit?

Tooze: “De coronacrisis was een testrit, een zoetgevooisd, zacht gespeeld operamelodietje, bedoeld om ons in de juiste stemming te krijgen. ‘Straks volgt het échte drama, beste operaliefhebbers, geniet alvast van het voorproefje.’ Wetenschappers waarschuwen ons al vijftig jaar voor een pandemie zoals deze.”

Een écht dodelijke globale pandemie zoals de Spaanse Griep van 1918 was volledig uit ons collectief geheugen gewist?

Tooze: “Toen stierven er massaal veel oude én jonge mensen. Maar we moeten zo ver niet terug: eind jaren 1950 raasde de Aziatische griep over een deel van de wereld. De mortaliteit bedroeg toen tussen de 20 en 30 procent. Ook die epidemie wisten we van onze harde schijf. Na de millenniumwissel volgde het ene na het andere alarm, met SARS in 2003, de vogelgriep van 2005 en de varkensgriep van 2008, al reageerden we op die laatste epidemie waarschijnlijk iets té hysterisch.

“Veel Europeanen blaken nu van zelfvertrouwen en geloven dat het coronavirus onder controle is. Ik vrees dat ze te vroeg victorie kraaien, want de pandemie is nog lang niet voorbij. In het zuiden van de Verenigde Staten, in Kentucky en Tennessee, is het nu alle hens aan dek. Het is daar grote miserie. Afgelopen week kregen nog twee volledig gevaccineerde familieleden uit Kentucky de diagnose covid. Tachtigers die nu op sterven na dood zijn. Weet je wat het ergste is? Er is geen plaats voor hen in een ziekenhuis, want die liggen overvol. De toestand in het zuiden van de VS is op dit moment niet veel beter dan die in groeilanden als Brazilië of India.”

Hoe komt dat?

Tooze: “Lang geloofden we dat een woekerende besmettelijke ziekte iets is voor een ontwikkelings- of groeiland. Harvard-econoom Larry Summers was de laatste minister van Financiën onder Bill Clinton. In 2016 onderzocht hij de theoretische impact van een zware globale griepedimie. Hij waarschuwde toen ook dat wij daar niet goed op voorbereid waren. Maar hij stelde ons meteen ook gerust: vooral de derde wereld en de groeilanden zouden volgens hem de grootste schokken incasseren. In realiteit blijkt dat toch enigszins anders te zijn, want de coronapandemie bracht ons allemaal terug op het niveau van een groeiland. Dan heb ik het over landen als Frankrijk, Italië, Spanje, Groot-Brittannië én de Verenigde Staten. De verplegers in de wijk Queens in New York moesten zich in plastic vuilniszakken hullen omdat er geen fatsoenlijk beschermingsmateriaal was. Wij geloofden dat de armsten uit de ontwikkelingslanden massaal het loodje zouden leggen, en niet wij. Wat een vergissing! Corona draaide onze piramide van de dood om.”

De voornaamste les die we daaruit moeten trekken, is dus dat we ons nu wél fatsoenlijk op een nieuwe pandemie moeten voorbereiden?

Tooze: “Zeker. Toen corona ons midscheeps raakte, reageerden we die eerste weken allesbehalve gecoördineerd. Zo verloren we kostbare tijd. We moeten er daarom voor zorgen dat er bij de eerstvolgende grote ramp mensen klaarzitten die meteen de teugels in handen kunnen nemen.

“De snel ontwikkelde vaccins vormen op dit moment onze beste verdedigingslinie tegen het virus. Ze beschermen ons tegen de gekende varianten. Fantastisch! Ik snap alleen niet waarom onze politieke leiders er niet alles aan doen om álle mensen op deze planeet zo snel mogelijk te vaccineren. Want zolang dat niet gebeurd is, trainen we het virus in het verschalken van die prachtige vaccins.”

Ik snap niet waarom er zo goed als nergens een vaccinverplichting is. Als het virus werkelijk zo gevaarlijk is, is er toch maar één optie: verplichte vaccinatie voor iedereen?

Tooze: “Ik ben het helemaal met je eens. Er moét een wereldwijde vaccinplicht komen. We kunnen ons niet permitteren om het virus elders te laten woekeren. Ik vind het onverantwoord dat onze regeringen die reservoirs toestaan in zowel onze eigen landen als in het buitenland. Ik begrijp niet waarom er geen afspraken gemaakt worden om die risico’s in te dijken.”

De Britse premier Boris Johnson en de Amerikaanse president Donald Trump streefden in het begin groepsimmuniteit na en wezen lockdowns af. Dat was een vergissing van formaat?

Tooze: “Ja, maar het bizarre is dat zeer velen lang bleven vasthouden aan die overtuiging dat covid-19 maar ‘een griepje’ was waar weerstand tegen gekweekt kon worden. Op het einde moesten ze àllemààl inbinden. Zowel Trump als Johnson gingen overstag. Ze werden ook allebei ernstig ziek; Johnson legde zelfs bijna het loodje. Dat hautaine, cynische geflirt met ‘het virus laten rondwaren om zo natuurlijke groepsimmuniteit op te bouwen’, was totaal onrealistisch. Je neemt toch meteen afscheid van het streven naar groepsimmuniteit als je als premier en president van je wetenschappers te horen krijgt dat het resultaat respectievelijk 200.000 en 1,6 miljoen doden zal zijn?

“Zuid-Korea was in februari 2020 zowat het enige land dat van in een vroeg stadium kordaat optrad. Zij hadden nog vreselijke herinneringen aan 2015, toen het MERS-virus tientallen levens eiste. Eind januari vroeg de Zuid-Koreaanse overheid al aan de biotechbedrijven om een sneltest te ontwikkelen. Ze wilden uitbraken zo snel mogelijk opsporen én opvolgen. Elk land had daar toen voluit moeten op inzetten. Testen was van in het prille begin cruciaal. Maar dat gebeurde jammer genoeg niet.”

In februari 2020 was het coronavirus nog niet ons probleem, maar dat van de Chinezen.

Tooze: “Ik was toen op reis in Tanzania. Daar hoorden we die eerste berichten over de besmettingen in de stad Wuhan en de provincie Hubei. Ik ben een zeer actief twitteraar en ga er prat op om snel verontrustende signalen van over de hele wereld op te vangen. Maar ook ik miste dit compleet. Ik heb zelfs speciaal mijn twitterfeed nog eens nagekeken, in de hoop dat ik misschien toch begin 2020 als een visionair die ene tweet over het wereldbedreigende sars-CoV-2-virus cyberspace had ingestuurd. Helaas niet. (lacht). Pas op de terugreis, toen we op 6 maart in de luchthaven van Istanboel rondliepen, voelde ik de paniek. Ik zag reizigers van over de hele wereld met mondkapjes in alle vormen en maten. Ik dacht: ‘Wat is dit?’”

“In het begin van de crisis kozen mensen er eerst zelf voor om zich uit het publieke leven terug te trekken. Je vindt die algemene tendens terug in rapporten van het Internationaal Monetair Fonds (IMF). Ouders hielden hun kinderen thuis. Ze schakelden op eigen initiatief over op thuiswerk, lieten de supermarkten links liggen en bestelden hun boodschappen online. In Bangladesh sloten bange fabrieksbazen hun werknemers buiten.”

Mensen sloten zichzelf spontaan op uit angst?

Tooze: “Precies. Pas daarna traden overheden op. Ze namen maatregelen om die spontane lockdowns te bekrachtigen en aan iedereen op te leggen. Er werden dan ook vagnetten gespannen om bedrijven en tijdelijke werklozen te beschermen.”

De titel van uw boek is ‘Shutdown’ en niet ‘Lockdown’.

Tooze: “De ‘lockdown’ was een gevolg van de crisis, geen aanleiding. Corona lokte in de begindagen wel een plotse ‘shutdown’ of stilstand uit. Voer ‘lockdown’ in als zoekterm bij Amazon, en je krijgt een hele resem romans die draaien rond gevangenschap. Vóór 2020 betekende lockdown: collectieve opsluiting in de gevangenis.”

Is dat niet precies wat wij tijdens die coronalockdowns mochten ervaren? Met ons eigen huis als gevangenis?

Tooze: “Nee, dat vind ik niet. Wij werden in New York niet in onze eigen huizen opgesloten. Natuurlijk waren er landen waar er wel een strikt regime gold, zoals in Zuid-Afrika, India, de Dominicaanse Republiek en Frankrijk. Ik heb me vorig jaar in mijn eigen stad maar één keer opgesloten gevoeld, tijdens de Black Lives Matter-protesten. Er gold toen een avondklok en onze straat stond vol politiewagens. Om acht uur ’s avonds mochten we niet meer naar buiten. Dát was een lockdown.

“Vooral in de financiële sector werd vanaf dag één spontaan dekking voor het virus gezocht. Eind februari 2020 versluisden investeerders massaal hun centen naar veilige financiële markten. Niemand had hen daartoe opdracht gegeven. Toen ze begin maart van hun aandelen af wilden en wanhopig op zoek gingen naar cash, daverde het hele systeem op zijn grondvesten. Investeerders gooiden àlles in de uitverkoop, óók de zogenaamde veilige beleggingen, zoals staatsobligaties. De kredietverlening aan private ondernemingen stopte en de rentes schoten plots de hoogte in. Ondernemingen kwamen onder druk en de dollar leek in vrije val. De 20 biljoen dollar zware markt voor Amerikaanse staatsleningen, de US Treasuries, werd een wildwaterbaan. De Treasuries is de plek waar de Amerikaanse overheid geld inzamelt door schuld uit te schrijven. Ze vormt het fundament van alle wereldwijde transacties. Niet omdat de US Treasuries zo betrouwbaar is als een Zwitsers zakmes, maar omdat ze zo gigantisch groot is. Alle spelers in de financiële sector kunnen er makkelijk terecht. Als die markt opdroogt en niet meer kan opstarten, is het hele financiële systeem een vogel voor de kat. Zo erg was het zelfs niet in september 2008, na de val van Lehman Brothers.”

De totale financiële instorting was nabij?

Tooze: “Ja. Er was blinde financiële paniek en zowel de Amerikaanse als de Europese overheden moésten via hun centrale banken ingrijpen om de complete meltdown van het financiële systeem te vermijden. Via ‘quantitative easing’ of het aankopen van schulden werden miljarden dollars, euro’s en ponden in het systeem gepompt om het te stabiliseren.”

Die meltdown werd rond 9 maart 2020 slechts op het nippertje vermeden?

Tooze: “Het scheelde geen haar. Die bewuste maandag, 9 maart, was een dag van instortende beurzen en een zieltogende oliemarkt. Meteen daarna dreigde de Treasuries stil te vallen. Er was dus wel degelijk sprake van een algemene ‘shutdown’ in plaats van een lockdown, ook al werden de gevolgen ervan als een opsluiting ervaren.”

Die dreiging van de totale financiële instorting beheerste toen niet ons nieuws.

Tooze: “Nee, de meeste mensen hebben dat in maart compleet gemist. We waren op dat moment vooral bezig met onze gezondheid. De schrik om ziek te worden, was terecht heel groot. Terwijl wij dekking voor het virus zochten, gaf de Federal Reserve (Fed) via quantitative easing elke dag miljarden dollars uit om de boel te kalmeren.”

U moet me vergeven, maar de manier waarop er miljarden dollars tegenaan gegooid worden, gaat mijn petje ver te boven.

Tooze: “Dat is inderdaad van een dimensie die bijna niet meer te vatten is. Nooit eerder vloeide er zoveel geld om het systeem te redden. In maart vorig jaar gaf de Fed elke dag minstens 17 miljard dollar uit, of een miljoen dollar per seconde.”

Maar waar komt al dat geld vandaan?

Tooze: “Het gaat om elektronisch geld, en dat is ook zowat de enige reden waarom een centrale bank plots de geldsluizen kan openzetten. Er wordt niets nieuws gecreëerd. Er wordt enkel gezegd: ‘Je hebt geen vertrouwen meer? Wij geven je cash in ruil voor je activa. Zo kun je je balans in evenwicht houden.’ Als de Fed dat op een moment van diepe onzekerheid niet zou doen, dreigt er een run op het financiële systeem door investeerders met grote nood aan geld. De échte banken hebben deze keer de storm zeer goed overleefd. Zij moesten niet uit de shit geholpen worden.”

Is dat een gevolg van de regelgeving voor banken die er kwam na de kredietcrisis van 2008?

Tooze: “Ja. Daardoor waren zij nu stabiel genoeg om deze crisis zonder kleerscheuren te doorstaan.”

We mogen god op onze blote knieën danken voor de crash van 2008?

Tooze: “Niet god moeten we dankbaar zijn, maar alle mannen en vrouwen die na 2008 keihard gevochten hebben voor de regels waar banken zich aan dienen te houden. Maar ook de banken moeten we dankbaar zijn, want zij kwamen tot het besef dat ze niet langer zelfmoordkandidaten wilden zijn.”

Winkels, horeca en bedrijven werden vorig jaar verplicht om hun deuren te sluiten. Overheden schoten ondernemers én werknemers financieel te hulp. Dat was voor het allereerst in onze geschiedenis?

Tooze: “Dit ‘noodwelzijn voor iedereen’ werd inderdaad nooit eerder georganiseerd. Uitkeringen zijn normaal gezien enkel weggelegd voor werknemers. Landbouwers, kleine zelfstandigen en winkeliers moesten in tijden van nood altijd hun plan trekken. In veel landen kreeg nu iedereen een tijdelijke uitkering. Overheden leken het erover eens om tijdens deze crisis àl hun burgers het hoofd boven water te helpen houden. Op de keper beschouwd was dat een uitgesproken conservatieve maatregel.”

Hoezo? De welvaartstaat is toch een linkse uitvinding?

Tooze: “Het lijkt op een typische sociaaldemocratische welvaartstaatmaatregel, terwijl het in werkelijkheid spectaculair conservatief is. Daarom ook werd hij door zowel links als rechts zonder morren meteen aanvaard.”

Omdat die maatregel het status-quo garandeerde?

Tooze: “Exact. Onze gedeelde fantasie is nog steeds: kunnen we alsjeblieft terug doen alsof het coronavirus ons leven nooit overhoophaalde? ‘Ik wil mijn leven terug van voor 2020. Meer vraag ik niet.’ (lacht) De enige reden waarom die maatregel er gekomen is, is omdat hij de belofte inhoudt dat het snel weer business as usual wordt. Ook omdat hij impliceert dat deze crisis niemands fout is en dat daarom ook iedereen aan boord mag gehouden worden. De samenleving vóór de crisis was zeer ongelijk. Op kosten van de overheid wordt er nu voor gezorgd dat ze nadien even ongelijk blijft.”

In plaats van revolutionair zijn de steunmaatregelen contrarevolutionair?

Tooze: “De Britse economieprofessor Daniela Gabor noemt dit ‘een revolutie zonder revolutionairen’. Als historicus associeer ik die steunmaatregelen met het laat-19e-eeuwse nieuwe Duitsland en zijn premier Otto von Bismarck. De verzorgingsstaat werd toen in de steigers gezet met als doel: het behoud van de oeroude sociale hiërarchie door werklozen, zieken en ouderen financieel te ondersteunen. Het motto van de conservatieven was: ‘Om alles te behouden, moet alles veranderen.’”

Volgens sommigen betekent de massale overheidshulp tijdens de coronacrisis het einde van het neoliberalisme. U gelooft dat niet?

Tooze: “Het neoliberale dogma dat de staat zo weinig mogelijk moet tussenkomen, ligt na de massale overheidssteun wel degelijk op de schroothoop van de geschiedenis. Alleen vraag ik me af of dat de essentie van het neoliberalisme is. Want in de eerste plaats was dat een project om sociale verandering in onze samenlevingen te bewerkstelligen. Het neoliberale boegbeeld Margaret Thatcher had het over ‘het verslaan van de vijanden binnen en buiten’. ‘De vijand binnen’ was de socialistische vakbond en ‘de vijand buiten’ was de communistische Sovjet-Unie. Het neoliberalisme ging dus ook over geopolitieke macht én over het winnen van de Koude Oorlog tegen de communisten. Want het einddoel was: de vernietiging van het socialisme én de sociaal-democratie. De neoliberale ideologie met dogma’s over ‘de kleine staat’ en ‘de vrije markten’ was daarbij zeer behulpzaam. Het einddoel was een nieuwe wereldorde, waarin het socialisme dood is en de markt alle macht heeft. Om dat doel te bereiken, waren neoliberale politici paradoxaal genoeg niet te beroerd om de macht van de staat te gebruiken.

“Kijk naar het huidige Amerikaanse spierballengerol tegenover China. Dat gaat toch nog altijd in de eerste plaats over Amerikaanse macht en belangen? Vandaag worden nog steeds alle mogelijke middelen ingezet om die oude ‘nieuwe wereldorde’ van het neoliberalisme gewoon verder te kunnen zetten. Alleen werd intussen duidelijk dat de ooit felbejubelde globalisering stokken in de wielen begon te steken van de Amerikaanse dominantie. Want die globalisering zorgde ervoor dat ook andere landen economisch groeiden en bloeiden en zo machtig werden.”

Daarom ruilde Donald Trump de globalisering in voor America First?

Tooze: “Trump dreef de VS op het illiberale pad. Onder zijn bewind herleefde het McCarthyisme uit de jaren 1950. Net als toen kregen progressieven het stempel: medeplichtigen van de Communistische Partij. Deze keer niet van de Sovjet-Unie, maar van China. Veel van mijn linkse Amerikaanse vrienden gingen op een rare manier mee in die nationale strijd tegen China, maar dan vanuit gerechtvaardigde bekommernissen over mensenrechten. Ook de huidige president Joe Biden vaart net als Trump een vijandige koers ten opzichte van China. Ik vind het niet verstandig dat ook hij de oude neoliberale Koude Oorlog tegen de Sovjet-Unie ingeruild heeft voor een nieuwe Koude Oorlog tegen het China van president Xi Jinping. Eerlijk gezegd vraag ik me af of de oude Koude Oorlog ooit echt gestopt is. Akkoord, het westen won het van de Sovjet-Unie, maar niet van Noord-Korea, Vietnam of China. Ook al nam China kapitalistische recepten over, leider Xi Jinping is en blijft dé erfgenaam van zijn voorgangers, communistische hardliners. Joe Biden laat zich voor zijn China-politiek in de eerste plaats adviseren door haviken in het Pentagon en de inlichtingendiensten.”

Trump had het over ‘het Chinese virus’, dat heb ik Biden nog niet horen zeggen.

Tooze: “Het discours is misschien veranderd, toch blijft de essentie gelijk. Joe Biden nam de suggestie zeer ernstig dat het virus wel eens een gevolg zou kunnen zijn van een lek in een Chinees lab. ‘Laat ons dat maar eens grondig onderzoeken’, zei hij.”

Misschien terecht?

Tooze: “Dat kan, want laboratoria lekken. Maar op diplomatiek vlak werkte zijn uitspraak in Peking als een rode lap op een stier. Hij had er ook voor kunnen kiezen om er in het openbaar over te zwijgen en er achter de schermen met China over te praten. In plaats daarvan zet hij de koers van Trump én het Pentagon verder. Volgend jaar bedraagt het budget van het Amerikaanse ministerie van Defensie 755 miljard dollar. Allemaal voor de aankoop van hoogtechnologische onderzeeërs, straaljagers en digitaal wapentuig voor het voeren van ruimteoorlogen. Na Trump drukt Biden het gaspedaal extra in.”

Kan de Koude Oorlog tegen China escaleren tot een warme?

Tooze: “Bij zijn aantreden stelde Joe Biden de diplomaat Kurt Campbell aan als zijn ‘Azië-tsaar’. In mei kreeg Campbell op een onlineseminarie exact dezelfde vraag voor de voeten geworden. Hij antwoordde niet meteen, maar keek een paar seconden zorgelijk in de cameralens. Toen zei hij: ‘Ik geloof echt dat vreedzaam samenleven tussen de VS en China mogelijk is. Maar de volgende jaren wordt dat een enorm grote uitdaging.’ Dat is toch complete waanzin?”

Mijn beeld van president Donald Trump tijdens de coronacrisis, is dat van een dommige man die tegen beter weten in de gevaren van het virus bleef ontkennen. Dat klopt niet helemaal?

Tooze: “Nee. Viroloog Anthony Fauci beschreef later hoe zijn besprekingen met Trump verliepen. Hij toonde de president de meest recente cijfers met besmettingen en overlijdens. Die had direct door dat het ernst was.”

Zeker toen hij de tv-beelden zag van gevulde lijkenzakken in een ziekenhuis in zijn geboortewijk Queens?

Tooze: “Ja, daar was hij volgens Fauci zeer erg van onder de indruk. Een hardgekookte coronanegationist had de cijfers en beelden van Queens waarschijnlijk als een uitzondering afgedaan, Trump niet. Hij begreep meteen dat de ramp zich over het hele land kon verspreiden. Hij had er duidelijk geen zin in om als president verantwoordelijk te worden gesteld voor honderdduizenden doden. Het was zeer opvallend hoe hij eind maart de stoere machotaal achterwege liet en een beperkte lockdown bekendmaakte voor de maand april. ‘Iedere Amerikaan moet zich voorbereiden op de zware dagen voor ons’, sprak hij. Het noemde het virus een ‘grote nationale uitdaging’, en had het over ‘een kwestie van leven of dood’.

“Donald Trump is niet zo geschift of irrationeel als velen lijken te denken. Tijdens de kredietcrisis steunde hij de aanpak van Barack Obama. In april 2009 vertelde hij aan Fox News wat voor een nitwit George W. Bush was en zong hij de lof van Obama’s aanpak. Natuurlijk had hij voor de democratische presidentskandidaat gestemd. ‘Obama is een goede, bekwame kerel.’ Dat was twee jaar voor Trump propagandist werd voor de birther-complottheorie dat Obama niet in de VS geboren is.”

Gelooft Donald Trump echt dat Joe Biden aan de macht kwam door de verkiezingen te vervalsen?

Tooze: “Daar lijkt het toch heel sterk op. In 2016 geloofde hij al dat zijn zege in werkelijkheid veel groter was dan de officiële uitslag. (lacht) Volgens mij is hij er rotsvast van overtuigd dat er in 2020 een democratisch complot gesmeed was om hem uit het Witte Huis te krijgen. Helemaal ongelijk heeft hij niet, want álle machten in Amerika spanden toen tegen hem samen. De media, big business én de legerleiding wilden hem weg. Het is niet voor niets dat in december 2020 de generaals niet ingingen op smeekbeden van zijn aanhangers voor het uitroepen van de staat van beleg.”

Adam Tooze, Shutdown – Corona en de wereldwijde crisis van 2020, Spectrum

© Jan Stevens

‘Austeriteit is de grootste ramp ooit door economen bedacht’

De Britse economische historicus Adam Tooze begrijpt niet goed waarom we ons minder druk maken over de klimaatverandering dan over het coronavirus. “Mensenlevens redden is niet onze voornaamste drijfveer.”

Begin dit jaar begon Adam Tooze te werken aan een boek over de klimaatcrisis. “Ik moest vaststellen dat er bijzonder weinig tegen de klimaatverandering ondernomen wordt”, zegt hij. “Want we zijn bang dat ondernemingen kapseizen en consumenten in de problemen raken als we te drastische maatregelen nemen. Dus gebeurt er niets.”

Toen brak corona uit. “Van de ene dag op de andere werd het luchtverkeer stilgelegd. Zonder verpinken werden maatregelen genomen die in de strijd tegen de klimaatverandering verketterd worden. Terwijl dat luchtverkeer écht aan banden moet als we de CO2-uitstoot willen terugdringen. Ik kon niet goed meer volgen en legde daarom de voorbereidingen voor mijn boek over klimaatverandering aan de kant. Ik wil graag eerst achterhalen waarom in het geval van corona ons economisch systeem wel op de schop mag en in het geval van het klimaat niet.”

In maart interviewde ik de Belgische econoom Ivan Van de Cloot. Van in een vroeg stadium pleitte hij voor strenge maatregelen in de strijd tegen het virus. Toen ik hem vroeg of dit ook niet het moment is om de klimaatcrisis aan te pakken, werd hij boos. “De ernst van de situatie lijkt bij u niet door te dringen”, zei hij. “Het gaat nu om mensenlevens. Als dit achter de rug is, kan de klimaatcrisis terug op de agenda.”

Adam Tooze: “Precies door dat soort van redeneringen zette ik mijn boek over de klimaatcrisis on hold. De klimaatverandering lijkt ons op een andere manier te bedreigen dan het coronavirus. De smeltende poolkappen zullen ons volgende week geen ziekte met een mogelijk dodelijke afloop bezorgen. Bij corona is die mogelijkheid er wel. Van zodra de dood tastbaar wordt, reageren we anders dan wanneer de dood veraf is. Door de klimaatcrisis sterven er nu al mensen in Bangladesh, India en Afrika. Voorlopig is dat blijkbaar nog ver genoeg van ons bed.

“Het is trouwens niet waar dat we altijd alle hens aan dek roepen als er mensenlevens op het spel staan. Het vermijden van de dood is niet onze absolute prioriteit, want waarom laten we dan toe dat arme mensen in onze samenleving tien jaar eerder sterven dan rijke? Er zijn ook ziektes die veel dodelijker zijn dan covid. Jaarlijks sterven er wereldwijd bijna een miljoen mensen aan aids, terwijl er voldoende retrovirale middelen voorhanden zijn. Mensenlevens redden is dus niet onze voornaamste drijfveer. Er geldt wel een soort van ideaalbeeld van waar, wanneer, hoe en op welke leeftijd het opportuun is te sterven. Maar als die structuur verstoord wordt, raken we gedestabiliseerd. Net dat doet corona: het verandert een hospitaal in een oorlogszone en elke toevallige ontmoeting op straat wordt mogelijk het begin van het einde.”

In uw in 2018 verschenen boek Gecrasht beschrijft u de gevolgen van de financiële crash van 2008. Zijn er gelijkenissen tussen de corona- en de kredietcrisis?

“De schok van 2008 werd veroorzaakt en aangedreven door interne factoren in het economische systeem. Aan de basis lagen vastgoed- en derivatenspeculatie; het was een klassieke economische crisis, maar dan wel groot, internationaal en radicaal. De coronacrisis is compleet anders: ze is veroorzaakt door een biologische bedreiging waarop we niet meteen een afdoend antwoord vinden.

“Toch is er een gelijkenis, want in maart leek het er heel sterk op dat de coronacrisis ook een nieuwe financiële crisis zou veroorzaken. Op maandag 9 maart werden de financiële markten compleet gek. De beurzen stortten in, net als de oliemarkt. De kredietverlening aan private ondernemingen stopte en intrestvoeten schoten plots de hoogte in. Opkomende markten stonden onder druk en de dollar leek in vrije val. Het meest schrikbarende was dat de markt waar de Amerikaanse overheid geld inzamelt door schuld uit te schrijven, twee weken lang op apegapen lag. Die markt vertegenwoordigt 20 biljoen dollar en is het fundament van het globale financiële systeem. Als zij stilvalt en niet meer op gang geraakt, is het financiële systeem ten dode opgeschreven. Zoiets gebeurde zelfs in 2008 niet.”

9 maart had de geschiedenisboeken kunnen ingaan als de totale meltdown van het financiële systeem?

“Ja. Ook in Europa zorgde dat voor schokgolven. In de derde week van maart sloeg de paniek toe in de Londense City. De Bank of England moest ingrijpen en pompte via ‘quantitative easing’ miljarden ponden in het systeem om het te stabiliseren. Ook andere centrale banken kochten volgens hetzelfde principe schulden op. De Federal Reserve gaf in maart elke dag bijna 20 miljard dollar uit, wat neerkomt op meer dan een miljoen dollar per seconde. In een paar weken vergrootte ze haar balanstotaal met anderhalf biljoen dollar. De ramp werd net op tijd afgewend.”

An accident waiting to happen

In zijn boek De zondvloed uit 2015 onderzoekt Adam Tooze nauwgezet de naweeën van de Eerste Wereldoorlog. Een eerste, zeer ingrijpende nawee was de Spaanse griep die van 1918 tot 1919 naar schatting wereldwijd tussen 50 en 100 miljoen slachtoffers maakte. Een flink pak meer dan de 15 miljoen doden van de oorlog zelf. “En toch gingen toen de cafés, restaurants en winkels niet dicht en waren er geen lockdowns”, zegt hij. “In zwaar getroffen steden werden wel noodziekenhuizen gebouwd. Sommige Amerikaanse steden zegden openbare evenementen af. De vredesconferentie van Versailles vond plaats op het hoogtepunt van de Spaanse griep. Ik heb alle notulen gelezen en nergens stond er een verwijzing naar de pandemie. Natuurlijk was de wetenschap nog helemaal niet zo ver gevorderd als nu en konden ze niet heel goed inschatten wat er met die griep precies aan de hand was. Maar ze kenden wel de gevaren van besmettelijke ziektes zoals de pest, gele koorts of tyfus. In tegenstelling tot het coronavirus doodde de Spaanse griep vooral veel jonge mensen. De griepepidemieën van de jaren vijftig en zestig kostten ook miljoenen mensenlevens. Alleen kwamen toen de samenlevingen niet tot stilstand.”

De huidige lockdowns zijn nieuwe fenomenen?

“Ze verschillen alleszins radicaal van wat we in het verleden ooit deden. De economische kosten zijn gigantisch. Sommige voorstanders van lockdowns zeggen dat er geen compromissen mogelijk zijn: alles moét dicht, wat de gevolgen voor mens en economie ook mogen zijn. Ik vind dat onzin. Natuurlijk zijn er compromissen mogelijk. Het moet op een of andere manier leefbaar blijven. Wat ik intrigerend vind, is dat politici die radicaal tegen elke vorm van lockdown waren, zoals Boris Johnson en Donald Trump, door de omstandigheden gedwongen werden flink wat water bij de wijn te doen. Niet het aantal doden dwong hen ertoe het roer om te gooien, maar voorspellingen over het mogelijke dodental. Die voorspellingen kwamen trouwens niet uit, volgens sommigen omdat er net keihard werd ingegrepen. Als historicus die de moderne samenleving bestudeert, sta ik daar toch vol verbazing naar te kijken. Want hoe is het mogelijk dat die voorspellingen in dit geval zoveel invloed hebben? Experts waarschuwen al lang voor een pandemie zoals deze. Op het Wereld Economisch Forum van Davos werd er elk jaar wel een panel georganiseerd rond de risico’s en gevaren van een mogelijke pandemie. We waren er ons dus altijd wel van bewust, alleen maakten we er amper geld voor vrij. Het budget van de Wereldgezondheidsorganisatie voor de strijd tegen pandemieën is een lachertje. We wisten dat er iets boven ons hoofd hing, maar kozen ervoor ons daar niet op voor te bereiden.

“In ons recente verleden waren er trouwens veel dodelijker virussen. Denk maar aan de varkensgriep van 1976, met niet lang daarna ebola en HIV. Aan aids stierven sinds de start van de epidemie in 1981 wereldwijd meer dan 30 miljoen mensen. Daarna volgden SARS, MERS en de Mexicaanse griep. Bill Gates reist de wereld rond met de onheilspellende boodschap dat we getroffen kunnen worden door een ziekte met een miljard dodelijke slachtoffers. De huidige coronapandemie was dus an accident waiting to happen.”

Volgens sommigen is dit het uitgelezen moment om ons economisch systeem te resetten.

“Ik ben zelf pescotariër, ik eet wel vis maar geen vlees meer uit ethische overwegingen. Ik vind het totaal onverantwoord om nog rund of varken te eten. Ik voel dan ook sympathie voor ecologisten die ervoor pleiten om nu bijvoorbeeld heel onze voedingsindustrie te herdenken. Maar die groene omslag zal er vrees ik niet komen. Ik vermoed dat we na corona nog steeds dezelfde dingen zullen willen doen als ervoor. Alleen is het onduidelijk of dat ook echt mogelijk zal zijn. Is de infrastructuur dan nog voorhanden? Bestaan de hotels, cafés en restaurants dan nog? Hoe lang zal het duren vooraleer alles min of meer hersteld is? Er zullen sowieso dingen voorgoed verloren gaan.

“Wat nu zeker wél zou moeten gebeuren, is een écht begin maken met het verminderen van het risico op een volgende pandemie. Wat daarbij kan helpen, is een reusachtige database met alle gekende gevaarlijke coronavirussen in. Die kost een paar tientallen miljarden dollars. Het Amerikaanse defensiebudget bedraagt 650 miljard dollar. De kost van die database is dus peanuts. Toch vinden veel politici de investering te duur. Ik begrijp die krenterigheid niet, want de economische kost van deze pandemie zal wereldwijd wellicht triljoenen dollars bedragen.”

In België krijgen bedrijven, cafés, restaurants en winkels die door de lockdown moesten sluiten, overheidssteun. Hun werknemers ontvangen een tijdelijke werkloosheidsuitkering. Andere landen troffen gelijkaardige maatregelen. De ware economische impact wordt pas duidelijk binnen een half jaar, tijdens of na de vaccinatiecampagnes?

“Ja. Op dit moment zijn de vaccins onze enige hoop en garantie op een terugkeer naar de normaliteit. Mijn vrouw runt een kleinschalig reisbureau dat reizen op maat aanbiedt. Ik zie dus alle dagen met eigen ogen wat voor een ravage de lockdown aanricht. Niet alleen bij haar, maar ook bij haar collega’s met wie ze over de hele wereld nauw samenwerkt. Gidsen in Tanzania en Cambodja krijgen geen steun van hun regeringen en voeren een dagelijkse overlevingsstrijd. Voor ons is het een lastige tijd; voor hen is het een kwestie van leven of dood.

“Onze oorspronkelijk keuze om het risico van een stel kwetsbare oude mensen te minimaliseren, heeft een gigantisch prijskaartje. Pas op, ik wil die keuze niet bekritiseren en ik vind het opmerkelijk dat we dat deden. Maar we moeten niet doen alsof ze geen ingrijpende consequenties heeft.”

Wie nam die keuze?

“Op het eerste gezicht zou je zeggen: de regeringen, maar dat is niet helemaal juist. Het is niet zo dat burgers weigerden om hun bedrijven te sluiten en dat politici daarom in februari en maart op een autoritaire manier ingrepen. Een grote meerderheid van de burgers hield zich aan de regels van social distancing en vermeed onnodige contacten. Met de lockdowns breidde regeringen die regels verder uit en verplichtten ze de onwillige minderheid zich ook aan te passen. Nu vinden we het risico te groot om terug op restaurant te gaan of samen in onze kantoren te gaan zitten. Dus maakten we de keuze om thuis te blijven. We kozen ervoor om nu massaal in gezondheid te investeren.”

Met onze absolute keuze voor gezondheid vernietigen we de dromen van velen?

“Zonder twijfel. Ik ben daar rechtstreekse getuige van met het bedrijfje van mijn vrouw. Het is afschuwelijk om dat ten onder te moeten zien gaan. We hebben het dan niet over totaal onrealistische dromen, integendeel, maar over keurig geplande en goed beredeneerde ondernemingen. Winkels, restaurants, familiebedrijven… allemaal op sterven na dood. Allemaal verbrijzelde dromen.

“Door de uitbraak in maart in het Italiaanse Lombardije schoten we in paniek. In Groot-Brittannië koos de overheid eerst voor het scenario van groepsimmuniteit, maar dat bleek al snel bluf te zijn. Een cynisch politicus als Johnson speelt graag de stoere bink, maar de 600.000 doden die groepsimmuniteit zou kosten, vond hij toch iets te veel. Moest corona een klassieke oorlog zijn, had hij dat aantal wellicht wél aanvaard. Dan had hij misschien gezegd: ‘Ach, het gaat vooral over oude mensen, die sterven toch.’ Maar plots bleken hij en zijn regering toch niet zo stoer te zijn. Ze gingen overstag en vaardigden lockdowns uit, alleen was dat toen al veel te laat. Want mensen gingen tóch dood en daarbovenop kwam dan nog eens die immense economische schade.”

U vindt het een goede zaak dat overheden nu massaal veel schulden aangaan om bedrijven en burgers zo goed mogelijk door de coronastorm te loodsen?

“Ik ben daar helemaal voor. Schulden zijn op dit moment het minste van onze zorgen. Het meeste geld lenen we trouwens van onszelf. De schuldenberg van de overheid is makkelijker op te lossen dan het existentiële probleem waar veel ondernemers vandaag mee worstelen: ‘Hoe zorg ik ervoor dat mijn bedrijf deze pandemie overleeft?’ Of dan het probleem waar veel burgers mee worstelen: ‘Zal het vaccin er op tijd zijn om grootmoeder te beschermen?’”

Tot voor de coronacrisis was het maken van schulden taboe. Landen zoals Nederland en Duitsland predikten austeriteit. Door corona is zuinigheid of ‘vrekkigheid’ tijdelijk voltooid verleden tijd?

“Ja, want austeriteit is niet meer dan een politieke keuze. Natuurlijk lieten politici uitschijnen dat die vrekkigheid in het nationale belang was. Natuurlijk verkondigden ze dat de hemel zou instorten vanaf een schuld van 90 procent van het BBP. Terwijl austeriteit in essentie niet meer dan ideologie is.”

Dan hebben de Grieken in de nasleep van de kredietcrisis voor die ideologische keuze toch een enorme prijs betaald?

“Natuurlijk. De ellende die de Eurozone over zichzelf afriep, was nergens voor nodig. Het was een vergissing van formaat. Austeriteit is wellicht de grootste ramp ooit die door economen is bedacht. Slechte ideeën kunnen zeer gevaarlijk zijn. Het is wellicht een gewaagde vergelijking, maar die keuze voor austeriteit heeft iets religieus: ‘Als er niet driftig bezuinigd wordt en de buikriem niet heel strak aangespannen wordt, dreigt hel en verdoemenis. Het is voor je eigen goed.’ Tegenstanders van het austeriteitsregime vinden dat er perfect met schulden valt te leven. Ik ben het daar volkomen mee eens.

“Volwassen samenlevingen weten heel goed hoe ze met hoge schulden moeten omgaan. Kijk naar uw eigen land: België heeft intussen pakken ervaring in het torsen van een torenhoge staatsschuld. Jullie vliegen al jaren onder de radar zonder dat iemand daar opmerkingen over maakt, en dan denken wij dat Italië het probleem is. (lacht)”

Cosplay-politiek

Adam Tooze woont en werkt in New York, waar hij geschiedenis doceert aan de Columbia University. De polarisering in de Amerikaanse samenleving vindt hij zeer zorgwekkend. “Donald Trump haalde het tweede grootste aantal stemmen van elke Amerikaanse presidentskandidaat ooit”, zegt hij. “Ik beschouw Trumps presidentschap als een complete ramp, maar velen vinden dat blijkbaar dus niet. Amerika is diep verdeeld, over zowat alles. Het is intussen zo ver gekomen dat op stapel staande huwelijken tussen voor- en tegenstanders van Trump worden afgeblazen. De broer van mijn vrouw verhuisde nog maar net van Californië naar Tennessee. Hij voelde zich als Republikein niet meer op zijn gemak in de door Democraten gedomineerde staat Californië. (lacht) Hij is niet de enige.”

In uw boek Economie van de vernietiging brengt u de economie van de nazi’s in kaart. U kent het fascisme en het nazisme door en door. Verdient Donald Trump het label fascist?

“Vanuit historisch oogpunt is Donald Trump geen fascist. Want dominant binnen het fascisme staat het concept van totale oorlog, met daaraan gekoppeld de eis dat alle burgers van een samenleving zich daar volledig aan onderwerpen. Belgische vrijwilligers die aansloten bij de SS om tegen het goddeloze communisme te gaan strijden, kozen zo resoluut voor het fascisme.

“In 2018 zei Trump op het laatste nippertje een bezoek af aan een oorlogskerkhof vlakbij Parijs. Officieel waren de weersomstandigheden te slecht voor de helikopter, in werkelijkheid had hij geen zin om in de regen dode Amerikaanse soldaten de laatste eer te bewijzen. Hij noemde hen ‘suckers and losers’ omdat ze de Tweede Wereldoorlog niet hadden overleefd. Een fascist zou zoiets nooit over zijn eigen gesneuvelde militairen zeggen. Trump is niet meer of minder dan het prototype van de grofgebekte New Yorkse vastgoedmakelaar.

“Op de uiterst-rechtse flank van het trumpisme vind je natuurlijk wel fascistoïde dwepers. De boogaloo-boys bijvoorbeeld fantaseren graag over een nieuwe burgeroorlog.”

Is het louter fantasie? Ze hebben zichzelf toch zwaar bewapend?

“De meeste Amerikanen op het platteland dragen wapens. De boogaloo-boys willen voorbereid zijn op het conflict en dossen zich uit als special forces. Met hun volle baarden en automatische geweren zien ze er een beetje uit als de taliban. Maar ze doen aan ‘cosplay-politiek’, want de échte totale oorlog ontbreekt. Het Italiaanse fascisme, net als het Duitse, Belgische én Britse, laafde zich in de 20e eeuw wel aan full blown oorlogen. Zij waren the real stuff.

“Donald Trump is geen fascist à la Mussolini, maar eerder een autoritaire populist zoals Silvio Berlusconi. Ze zijn allebei reality tv-politici. De Italiaanse ex-premier is talentrijker dan de Amerikaanse president, want in tegenstelling tot Trump werd Berlusconi wél een succesrijk ondernemer. (lacht)”

Bio

Adam Tooze

  • Geboren in 1967 in Londen
  • Studeerde economie in Cambridge en economische geschiedenis in Berlijn en Londen
  • Doceert moderne geschiedenis aan de universiteit van Columbia
  • Schreef verschillende boeken over recentere historische gebeurtenissen zoals Economie van de vernietiging (2015), over de nazi-economie, De zondvloed (2015) over de nasleep van WO I, en Gecrasht (2018) over de nasleep van de kredietcrisis

© Jan Stevens